آب؛ چالش جدی آذربایجان

عصرآزادی آنلاین/ شهرام صادق زاده

امروزه و در دنیای مدرن که هر روز بحران تازه ای به وقوع می پیوندد یکی از مسائل مهم اغلب کشورها، میزان بارندگی‌ هاست به طوری که طی سال‌های اخیر با تغییرات اقلیمی، میزان بارندگی‌ها کاهش و دمای هوا افزایش یافته است اما متاسفانه این وضعیت در کشور و استانهایی کشاورزی محور همچون آذربایجان شرقی بسیار بُغرنج تر است.
به گواه علم آمار، منطقه آذربایجان تا سه دهه قبل سرزمینی با کوه‌های پوشیده از برف، رودخانه‌های فصلی و دائمی پرآب و دشت‌های سرسبز و پر از علفزار بود و در کتاب‌های درسی مدارس ایران، از آن به عنوان یک استان حاصلخیز یاد می‌شد اما اکنون سالهاست که با خشکسالی دست و پنجه نرم می‌ کند و بی تفاوتی دولتهای گذشته به زندگی دریاچه اورمیه بر این بحران افزوده است.
صد افسوس که رودخانه آجی چای در این استان تا ۲۵ سال قبل سالیانه ۲،۲ میلیارد مترمکعب آب آورد داشت اما به دلیل خشکسالی و مصارف نادرست، منابع آبی آن به عنوان نتیجه توسعه بی رویه و غیرمنطقی باغات در مناطق پیرامونی، اکنون دِبی آن در سال به یک دهم کاهش یافته است!
کارشناسان حوزه آب می گویند با روند فعلی رشد جمعیت، شاخص سرانه آب استانهای کشور با بحران مواجه خواهد شد و لذا پیش‌ بینی درست نیاز آبی و طراحی درست شبکه و نگهداری و مدیریت مصرف و رو آوردن به سیستمهای آب شیرین کن و غیره می تواند تا حدی بحران را مهار نماید وگرنه باید فاتحه زندگی آبدار آذربایجانی ها را خواند…

◾️عبور از چالش‌ها فقط با اصلاح حکمرانی آب و استفاده از فناوری های جدید مقدور است

اساتید حوزه کشاورزی و منابع آبی دانشگاه تبریز معتقدند برداشت بیش از اندازه، تشدید پدیده‌های طبیعی، عدم وجود سیستم پایش، بهره وری پایین، تشدید مناقشات محلی، منطقه ای و غیره از جمله چالش های پیش روی بخش آب استان آذربایجان شرقی است، کمااینکه راه حل برون رفت از این چالش‌ها به جز اصلاح حکمرانی آب و استفاده از فناوری های جدید در وادی دیگری موجود نیست که به سازگاری با مقوله کم آبی ختم خواهد شد.
سرپرست سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی، جلوگیری از فرسایش خاک به میزان ۲۰ درصد، تولید ۲،۶ کیلوگرم محصول کشاورزی با مصرف هر مترمکعب و کاهش مصرف آب را از جمله برنامه‌های ابلاغی به جهاد کشاورزی استان عنوان کرد و گفت در حال حاضر در قالب طرح جهش تولید در دیمزارها حدود ۶۰۰ هزار هکتار از اراضی کشاورزی این استان به تولید محصولات اساسی اختصاص یافته است.
“شهرام شفیعی” افزود: هم اکنون، ۴۰۰ هکتار گلخانه فعال در سطح آذربایجان شرقی فعالیت می کنند و این ظرفیت را داریم که آن را به یکهزار و ۴۰۰ هکتار افزایش دهیم لذا با توسعه گلخانه‌ها، تولید سبزی و صیفی جات می‌ تواند با همان میزان آب تا ۱۰ برابر افزایش یابد.
وی با تاکید بر اینکه تحقق امنیت غذایی ضروری و یک وظیفه حیاتی است اما میزان مصرف آب نیز باید مورد توجه قرار گیرد اضافه کرد: مکلف هستیم برای مردم استان غذای سالم و کافی با تکیه بر منابع داخلی فراهم کنیم که این موضوع در قالب امنیت غذایی بسیار حائز اهمیت است.

◾️حدود ۸۵ درصد منابع آبی آذربایجان شرقی در بخش کشاورزی مصرف می شود

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان شرقی با اشاره به برنامه های سازگاری با کم آبی استان گفت: راهبردهای این برنامه‌ها در قالب عملیاتی شامل بازتخصیص و پایش منابع آب استان، مدیریت تقاضا و مصرف آب، حفاظت از منابع آب، ارتقاء راندمان و کاهش هدر رفت آب، ارتقای زیرساخت های تامین و توزیع آب، مدیریت کیفیت منابع آب و محیط زیست و بازچرخانی و استفاده مجدد از آب و پشتیبانی شامل بسترسازی فرهنگی برای مصرف بهینه آب و اصلاح قوانین و مقررات امکانپذیر است.
“یوسف غفارزاده” با تاکید بر اینکه در حال حاضر ۸۵ درصد از منابع آبی موجود در بخش کشاورزی، ۱۰ درصد در بخش شرب و ۵ درصد در بخش صنعت مصرف می‌شود افزود: هدفگذاری انجام شده برای صرفه جویی برداشت از منابع آب زیرزمینی استان حدود ۲۲۸،۳ میلیون مترمکعب می باشد.
وی با اشاره به چالش‌های اصلی موجود در بخش آب در استان اضافه کرد: تغییر اقلیم، کاهش نزولات جوی، تداوم خشکسالی و به تبع آن کاهش کمی و کیفی منابع آبی استان، عدم یکپارچگی مدیریت منابع آب، رشد روز افزون جمعیت کلان شهر تبریز و به تبع آن افزایش تقاضای آب و محدودیت در منابع تامین کننده، عدم پایداری منابع آب شرب و وابستگی به منابع آب خارج از استان، کاهش جریانات سطحی و به ویژه ورودی دریاچه اورمیه و بروز بحران های ناشی از خشک شدن از دریاچه اورمیه و اُفت بیش از حد معمول تراز آبهای زیرزمینی و وارد آمدن خسارت به آبخوانهای آذربایجان شرقی به ویژه دامنه های شمالی سهند از جمله این چالش هاست.

◾️باید به دانش نوین بخش کشاورزی در محیط های کنترل شده استان بیشتر توجه شود

کارشناس ارشد یک شرکت بزرگ تولیدکننده محصولات کشاورزی در آذربایجان شرقی معتقد است: از مجموع توزیع ۹۸،۱ میلیارد مترمکعبی آب در طول یکسال، حدود ۴۴،۳ میلیارد مترمکعب از منابع سطحی و ۵۳،۹ میلیارد مترمکعب از منابع زیرزمینی شامل چاه‌ها و قنوات برداشت می‌شود.
“سعداله اسکندری” افزود: بخش کشاورزی استانها با وجود اینکه بیش از ۸۰ درصد منابع آبی کشور را مصرف می کند اما مسئولیت تامین امنیت غذایی جامعه را نیز عهده دار است لیکن برای تامین امنیت غذایی و حفظ منابع تولید و در راستای اجرای فعالیت های اقتصادی در زمینه کشاورزی پایدار ایجاب می کند که به دانش نوین در بخش کشاورزی و تولید محصول سالم در محیط های کنترل شده بیشتر توجه شود.
وی با اشاره به مزایای مهم تولید در محیط های کنترل شده اضافه کرد: ایجاد محیط تولید کنترل شده مستقل از اقلیم بیرون، تولید در تمام طول سال، افزایش بهره وری استفاده از نهاده ها مانند آب، مواد غذایی، انرژی و نیروی کار، امکان کنترل بیشتر عوامل خسارتزا، تاثیرات اجتماعی مانند ایجاد اشتغال پیوسته و افزایش چشمگیر در کمیت و کیفیت محصولات تولیدی و درآمد کلان از جمله این مزیت هاست.
بدین ترتیب، خشکسالی به عنوان پدیده‌ای طبیعی که باید در سایه تدوین و اجرای برنامه‌های کارشناسی شده و علمی مدیریت شود، آسیب جدی بر طبیعت آذربایجان شرقی وارد کرده که دامنه آن از حوزه‌های کشاورزی و محیط زیست به تنش آب شرب در تبریز و چند شهر دیگر این استان کشیده شده و متاسفانه تا اواخر پاییز سال جاری چندان بارشی در آذربایجان شرقی اتفاق نیفتاد و باید با سازگاری با پدیده کم آبی به مقابله با مخاطرات آن رفت تا حداقل، به تامین محصولات و اقلام غذایی هم استانی ها منجر نشود که آن هم با مسئولیت پذیری مسئولان در اجرای برنامه های کارشناسی شکل می گیرد.