حیرت جهان از ارسباران در ۱۴۰۴

عصرآزادی آنلاین/ شهرام صادق زاده

جنگل‌های ارسباران یا همان قره‌داغ با مساحتی ۱۳۰ هزار هکتاری در قسمت شمال شرقی استان آذربایجان شرقی و در نزدیکی رود ارس و در نزدیکی مرز میان کشورهای آذربایجان و ارمنستان قرار گرفته است؛ منطقه‌ای که هر سال در کنار جلفا و مراغه از اماکن گردشگری شمالغرب ایران محسوب می‌گردد و به دلیل طبیعت بکرتر، هر مسافر را حیرت زده می کند.
بیش از ۷۰ هزار هکتار از اراضی این جنگل ها در فهرست آثار جهانی یونسکو به عنوان ذخیره گاه زیست کره به ثبت رسیده و به رغم تلاش برای ثبت جهانی آن، متاسفانه عوامل انسانی که همواره دشمن طبیعت خدادادی است این منطقه بکر آذربایجان را نیز تحت‌الشعاع خود داده و فرآیند ثبت بین‌المللی ارسباران را کُندتر کرده است.
مرز این جنگل‌های بکر و زیبا در سالهای گذشته بسیار بیشتر بوده است به طوری که محدوده وسیعی در حدفاصل جلفا تا مغان و کوه‌های سهند، سبلان و بزقوش را شامل می شده است اما در حال حاضر به دلیل تخریب هایی که توسط سودجویان، غارتگران، متصرفان و از خدا بی‌خبران صورت گرفته در مرز شهرستان های ورزقان، کلیبر و اهر محدود شده است.
آنطور که مسئولان میراث فرهنگی و گردشگری می‌گویند پرونده ثبت جهانی جنگل های ارسباران در یونسکو به خوبی پیش می رود اما اگر اقدامات حفاظت از این جنگل‌ها در سالهای گذشته شتاب بیشتری گرفته و با دشمنان این جنگل‌ها برخورد جدی صورت می گرفت به طور حتم طبیعت قره داغ سرحال‌تر از امروز بود و پرونده ثبت جهانی ۶ سال قبل انجام می گرفت…

◾️حفاظت اول

منطقه ارسباران ریه تنفسی منطقه شمال‌غرب ایران به‌حساب می‌آید و تخریب جنگل‌ها و محیط‌ زیست بی‌نظیر این منطقه می‌تواند منجر به تغییرات اقلیمی شود.
تخریب جنگل‌های ارسباران چنان خطرناک است که کارشناسان حوزه محیط‌ زیست و منابع طبیعی طی سال‌های اخیر بارها نسبت به‌ دخالت‌های غیرمسئولانه از جمله بهره‌برداری از معادن منطقه و پیامدهای ناگوار زیست‌ محیطی آن هشدار داده‌اند.
مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آذربایجان شرقی از پذیرش ثبت جهانی جنگل‌های ارسباران با محوریت منطقه دیزمار در شهرستان ورزقان خبر داد.
احمد حمزه زاده گفت: خوشبختانه سازمان یونسکو ثبت جهانی جنگل‌های ارسباران را در برنامه خود قرار داده و طبق نظریه کارشناسان این سازمان نواقص جزئی از جمله تعیین حدود و اربعه منطقه دیزمار در محدوده شهرستان ورزقان وجود داشت که در حال ارائه و تطبیق این منطقه هستیم و پیرو پیشنهاد سازمان یونسکو این منطقه که در دلِ جنگل‌های ارسباران قرار دارد شماره ثبت مستقل در سازمان یونسکو داشته باشد.
وی با اشاره به اینکه در سال‌های گذشته ثبت این منطقه را در قالب جنگل‌های هیرکانه در شمال کشور ارائه کرده و پیشنهاد داده بودیم افزود: خوشبختانه با توجه به بازدید کارشناسان سازمان یونسکو از منطقه دیزمار جنگل‌های ارسباران پیشنهاد دادند با توجه به غنی بودن این جنگل‌ها پرونده مستقل ارائه شود و ثبت جهانی شود.
حمزه زاده اضافه کرد: کارشناسان در حال رفع نواقص هستند تا در سال جاری این منطقه ارزشمند طبیعی در آذربایجان شرقی ثبت جهانی شده و افتخار دیگری در مقیاس جهانی برای این استان رقم زده شود.

◾️حفاظت دوم

مهمترین مشکل پرونده جنگل‌های ارسباران که مانع ثبت جهانی‌ آن در حدود ۶ سال قبل شد، وجود اراضی کشاورزی و مراتع و چراگاه‌های دام عشایر و کشاورزان عنوان شده بود که گویا با رفع این نواقص، پرونده جنگل‌های ارسباران دوباره به سازمان یونسکو ارجاع داده شده تا مقدمات ثبت جهانی آن انجام گیرد.
از قرار معلوم، تنها راهی که برای رفع موانع ثبت جهانی جنگل‌های ارسباران وجود دارد، جابه‌جایی زمین‌های کشاورزی از طریق زمین معوض دادن به کشاورزان در نقاطی خارج از این جنگل‌ها و جنگلکاری دوباره منطقه و اراضی کشاورزی بود که با همکاری بین دستگاهی وزارت کشور و جهاد کشاورزی برای تغییر اراضی کشاورزی، رفع سریع آن نیز در دستور کار قرار دارد.
یک کارشناس حوزه محیط زیست و منابع طبیعی در آذربایجان شرقی معتقد است: دو سال است که با طغیان دو نوع آفت پروانه دم قهوه‌ای بلوط و ابریشم باف ناجور در منطقه ارسباران مواجه هستیم که آفت پروانه ابریشم باف ناجور در شهرستان کلیبر و آفت پروانه دم قهوه‌ای بلوط در جنگل‌های منطقه شهرستان‌ اهر و هوراند وجود دارند.
علی قنبری افزود: این آفت‌ها در حقیقت نوعی حشره بوده و بخشی از خود جنگل هستند یعنی وجود چنین آفت‌هایی جزو ملزومات همیشگی جنگل است که از گذشته در این اراضی وجود داشته و در آینده نیز باید وجود داشته باشند.
وی اضافه کرد: خود جنگل در حالت عادی و بدون دست کاری، قدرت خودتنظیمی دارد به طوری که این حشرات به همراه سایر حشرات به صورت زنجیره غذایی از یکدیگر تغذیه می‌کنند و در نهایت، این شبکه غذایی متشکل از حشرات و سایر جانداران مثل بقیه اکوسیستم‌ها در وضعیت عادی و در کنار هم به زندگی خود ادامه می‌دهد.

◾️حفاظت سوم

ارسباران اما تنها یک شگفتی طبیعی نیست؛ گنجینه‌ای از تاریخ و فرهنگ نیز هست؛ قلعه بابک خرمدین، نماد پایداری مردمان این دیار، بر فراز صخره‌ها ایستاده و داستان مقاومت را روایت می‌کند، آرامگاه منسوب به مادر تیمور لنگ در روستای خواجه نصیر ردپای تاریخ را در این سرزمین زنده نگه داشته است و زندگی عشایر ایل شاه سئون با سنت‌های رنگارنگ و مهمان‌نوازی بی‌مانند، روحی پویا به ارسباران بخشیده است.
ارسباران همچنین به‌ عنوان ریه‌ای طبیعی، با جذب دی‌اکسید کربن و تنظیم اقلیم منطقه، نقشی کلیدی در حفظ تعادل اکولوژیکی ایفا می‌کند که این ویژگی‌ها اراضی قره‌داغ را با جنگل‌های هیرکانی خزری که در سال ۲۰۱۹ در فهرست یونسکو ثبت شد، همردیف می‌سازد.
امسال جنگل‌های ارسباران در آستانه تصمیمی سرنوشت‌ساز قرار دارد؛ یا با حفاظت و تلاش مشترک به فهرست میراث جهانی یونسکو می‌پیوندد و جاودانه می‌شود و یا در سایه بی‌توجهی، زخم‌های بیشتری بر پیکرش نشسته و از دسترس آیندگان دور می‌ماند در حالی که هر هکتار از منطقه ارسباران که امروز حفظ می‌شود، میراثی برای فرداست و ضرورت دارد تا هر شهروند آذربایجانی برای نجات این بهشت گمشده گام موثری در حد و مقیاس خود بردارد.
بدین ترتیب و آنگونه که در سایر مناطق جهان، وقتی جنگل‌ها به ثبت جهانی می‌رسد نگاه بین‌المللی را به خود معطوف می‌کند که پروژه‌های مطالعاتی و اعتبارات خاصی برای آن در نظر گرفته می‌شود اما به این معنی نیست که وقتی به ثبت جهانی رسید، مشکل جنگل‌های ایران حل می‌شود زیرا عوامل انسانی باعث تخریب، تهدید و یا مراقبت از این سرمایه های ملی می شوند که آنهم در سایه فرهنگ‌سازی محقق می گردد.