ضرورت بهرهمندی از تجارب مراکز علمی شمالغرب کشور در احیای نگین فیروزهای آذربایجان زیر ذرهبین "عصرآزادی"
نفسهای آخر دریاچه اورمیه!
عصرآزادی آنلاین/ شهرام صادق زاده
وقتی مسئولان دولتی دورهم جمع میشوند از همافزایی و همکاری تمام ارگانها برای احیای دریاچه اورمیه سخن میرانند اما در زمان اجرای تعهدات، تعلل کرده و پس از سپری شدن شرایط معقول، به دنبال مقصر میگردند در حالی که شرایط دریاچه اورمیه طوری نیست که به دنبال متهم باشیم.
در سالهای گذشته، اصطلاحات دهانپُرکنی همچون بسیج عمومی دولت و مردم در راستای لایروبی کانالهای انتقال آب سد و تصفیهخانهها به دریاچه، پرده گوشمان را پاره کرده است اما دریغ از اقدامات موثری که در قالب های ستاد احیا و امثال آن بتواند به حیات دریاچه کمک کند!
این در حالی است که باید اداراتکل جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی بهصورت جدی و اساسی برای مقابله با برداشتهای غیرمجاز آب وارد عمل شده و دانشگاههای تبریز و اورمیه نیز در خط مقدم برنامه ریزی برای احیای این دریاچه که اکنون زیر دستگاه تنفس مصنوعی یا همان وِنتیلاتور قرار دارد به ایفای نقش علمی بپردازند که فردا دیر است.
آنطور که عضو هیئت علمی دانشگاه تبریز میگوید باید قدرت کافی برای اجرای طرحهای احیای دریاچه اورمیه وجود داشته باشد وگرنه دستگاههای دولتی برخی مسائل را کِتمان کرده و واقعیتها را گزارش نمیدهند!
“احمد فاخریفرد” میگوید طرحهای ارائه شده در ستاد احیای دریاچه اورمیه باید توسط متخصصان دانشگاهی بررسی شود حال آنکه برخی از طرحهای ارائه شده هیچ بویی از احیای دریاچه نبرده و فقط به دنبال تأسیس کارخانه هستند؛ موضوعی که باعث بُهت و تعجب آذربایجانیها میشود…
تاکنون اکثریت طرحهای احیای دریاچه در حد شعار بوده است
دریاچه اورمیه به عنوان نگین آبی منطقه آذربایجان و یکی از مهمترین زیستبومهای ایران است که طی چند دهه اخیر با کاهش شدید سطح و حجم آب مواجه شده است تا جایی که اخیراً برخی از جریانهای مُغرض پایتختنشین، آن را کویر اورمیه مینامند که ننگی بر عملکرد دولتهای بیتفاوت گذشته تلقی میگردد.
به گفته کارشناسان حوزه محیط زیست، وضعیت اسفناک فعلی دریاچه اورمیه، حاصل ترکیب تغییرات اقلیمی، مدیریت نادرست منابع آب و بهرهبرداری بیرویه از حوضه آبریز است و پیامدهای گستردهای برای محیط زیست منطقه و فراتر از آن دارد که اخیراً نیز طوفان نمک در روستای گمیچی بخش غربی دریاچه، زنگ خطر شیوع سرطان را به صدا درآورد.
در حقیقت، افزایش ریزگردهای نمکی، تهدید تنوع زیستی، تغییرات اقلیمی محلی، فرسایش خاک، بیابانزایی، و آثار مخرب بر سلامت انسانها از جمله شیوع بیماریهای ریوی، پوستی و فشار خون از مهمترین پیامدهای زیستمحیطی این بحران هستند که سلامت ساکنان اطراف دریاچه را تهدید خواهد کرد.
از سوی دیگر، کاهش حاصلخیزی زمینهای کشاورزی، شور شدن اراضی، نابودی زیستبومهای آبی و تغییرات محسوس دمایی در اقلیم آذربایجان، از دیگر پیامدهای خشک شدن دریاچه است که به موجب آن، تبریز در مردادماه ۱۴۰۴، برای چندمین بار در زمره گرمترین شهرهای کشور قرار گرفت.
گذشته از همه این موارد، باید اُفت شدید تولید محصولات کشاورزی و مهاجرت گسترده اهالی مناطق اطراف دریاچه را هم بر مشکلات این پدیده اضافه کرد که تبعات اجتماعی و اقتصادی گستردهای برای آذربایجان و حتی کل کشور به همراه خواهد داشت و تاکنون اکثریت ایدهها و طرحها در حد شعار بوده است!
باید در مسیر انباشت تجربه و تولید علم در احیای دریاچه اقدام کرد
یک کارشناس روابط بینالملل و هیدروپولوتیک در آذربایجان شرقی معتقد است الگوبرداری از گواهی صرفهجویی انرژی و تشکیل صندوق ضمانت بهرهوری انرژی ذیل ماده ۴۶ قانون ۵ ساله برنامه هفتم توسعه در خصوص صرفهجویی در آب امکانپذیر است.
“احمد کاظمزاده” افزود: هرچند نباید در گذشته غرق شویم و نگاهها باید به آینده باشد اما، اگر روند گذشته نیز بهطور دقیق آسیبشناسی نشود امکان تکرار خطاهای گذشته در آینده وجود خواهد داشت.
وی، چرخش ۱۸۰ درجهای برنامههای مربوط به احیای دریاچه اورمیه با تغییر دولتها را یکی از آسیبهای جدی گذشته دانست و اضافه کرد: امروزه خشکی دریاچه اورمیه به اَبَرچالش تبدیل شده و ابرچالش هم اَبَرطرح میخواهد و بازه زمانی ۲۵ تا ۳۰ ساله میطلبد؛ بنابراین اولویت اصلی، تهیه یک نقشه راه ۲۵ تا ۳۰ ساله است که بهطور مستمر دنبال شده و با تغییر دولتها دستخوش تحول نشود!
کاظمزاده، نگاه پروژهای و فنی را از دیگر آسیبهای گذشته برشمرد و تأکید کرد: مدیریت یکپارچه، شاهکلید حل بحران های آبی و محیطزیستی است که باید در سطوح و ارگان های مختلف دولتی و غیردولتی استانهای حوضه دریاچه اورمیه بهکار گرفته شود.
وی با بیان اینکه مشکل آب امروز در کنار مشکل انرژی مطرح شده است متذکر شد: طبق ماده ۴۶ قانون برنامه هفتم توسعه، اقدامات صورتگرفته در حوزه انرژی مانند تشکیل صندوق ضمانت و ارائه گواهی صرفهجویی باید در حوزه آب نیز مورد توجه قرار گیرد و بر این اساس، کشاورزان میتوانند آب مازاد بر مصرف خود را به فروش بگذارند.
مشاور کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی تبریز در پایان بر بهرهمندی از پتانسیل دانشگاهها تأکید کرد و یادآور شد: باید از ظرفیت دانشگاههای دیگر از جمله آزاد و پیامنور بهره ببریم و با ایجاد رشتهها و تعریف دروس جدید در دانشگاههای اورمیه و تبریز، در مسیر انباشت تجربه و تولید علم جهت احیای دریاچه اورمیه اقدام کنیم.
فرصت دیگری برای آزمون و خطا در احیای دریاچه اورمیه وجود ندارد
به اعتقاد کارشناسان دانشگاه تبریز، متأسفانه بعد از انقلاب، توسعه اقتصادی مبتنی بر استفاده از منابع طبیعی بوده، در حالیکه باید توسعه صنعتی صورت میگرفت و در طول سالهای گذشته حقابه دریاچه اورمیه را برای استفاده و افزایش سطح زیرکشت محصولات کشاورزی بردهایم!
رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان شرقی نیز معتقد است دیگر فرصتی برای آزمون و خطا و پروژههای صرفاً کارشناسی و تحقیقاتی در احیای دریاچه اورمیه نداریم و الزاماً طرحهایی باید اجرا شوند که زودتر به نتیجه برسند.
“احمد بایبوردی” با تأکید بر اصلاح الگوی کشت در حوضه دریاچه اورمیه افزود: نخستین اقدام عملیاتی باید اصلاح الگوی کشت و اعمال حکمرانی آب در منطقه باشد زیرا خشکی دریاچه اورمیه نهتنها یک بحران محیطزیستی محلی، بلکه تهدیدی ملی و حتی فرامنطقهای است که پیامدهای مخربی بر خاک، آب، هوا، سلامت انسان و تنوع زیستی اقلیم آذربایجان و کشور دارد.
حقیقت این است که وضعیت بارشها و سدهای حوضه آبریز تعریفی ندارد به طوری که در سال ۱۴۰۴ نیز منطقه نسبت به سنوات گذشته افزایش دما داشته و شاهد افزایش تبخیر آب دریاچه بودیم و متأسفانه ورودی رودخانههای زرینهرود، سیمینهرود، مهاباد چای، شهرچای و باراندوز نسبت به درازمدت نیز با کاهش مواجه شده است.
بدین ترتیب، افزایش دما و تغییر اقلیم جزو عوامل طبیعی، توسعه اراضی کشاورزی، مصرف بیش از حد مجاز منابع آب تجدیدپذیر، تغییر الگوی کشت از محصولات کمآببر به پرآببر، احداث صنایع آببر در حوضه و احداث جاده میانگذر از جمله عوامل انسانی خشکی دریاچه اورمیه است که همواره بر آنها تاکید شده و گوش شنوایی ندارد!
