عصرآزادی آنلاین
اشاره: طبق گزارشهای خبری و تحلیلهای بینالمللی، مکانیسم «اسنپبک» عملاً فعال شده و بازگشت تحریمهای سازمان ملل در حال وقوع است؛ همین واقعیت چهارچوب تصمیمگیری را تعیین میکند. کارشناسان نظرات متفاوتی برای عبور از این بحران دارند و مردم ایران بیش از ۴ دهه است که انواع بحران ها را پشت سر گذاشته است، با این حال توصیهعملی، اولویتبندیشده و زمانبندیشده (کوتاه، میان و بلندمدت) به زبان ساده و قابل اجرا در این گزارش را برای سیاستگذاران و مدیران کشور ارائه می کنند.
هدف کلی:
کاهش سریع آثار تحریم بر معیشت و ثبات مالی کشور، حفظ توان ادامه عمل دولت و جلوگیری از تشدید انزوای دیپلماتیک — همزمان با حفظ خطوط امنیتی لازم و آمادهسازی برای دیپلماسی واقعگرایانه.
اولویتهای فوری:
مدیریت بحران و «ضربهگیر»
1. حفظ و تقویت همکاری محدود با آژانس انرژی اتمی
• از قطع یکباره همکاری با آژانس خودداری شود؛ قطع همکاری میتواند بهسرعت فضای بینالمللی را بدتر کند و گزینههای دیپلماتیک را بکاهد. هماکنون تهران گفته همکاری ممکن است مشروط شود؛ اما حفظ حداقلی شفافیت تاکتیکی اهمیت دارد.
2. پیامرسانی داخلی شفاف و بستهٔ حمایت اجتماعی اضطراری
• بسته کوتاهمدت یارانه هدفمند برای خانوارهای کمدرآمد، تثبیت قیمت کالاهای اساسی و اعلام برنامههای تضمین نقدینگی و پرداخت حقوق تا حد امکان (برای پیشگیری از کودتاگری اجتماعی و اعتراضات).
• اطلاعرسانی روشن به مردم درباره محدودیتها و راهحلها تا اعتماد عمومی کمتر تحلیل برود.
3. حفظ دسترسی به دارو و کالاهای بشردوستانه
• با دیپلماسی فعال به سازمان ملل، صلیبسرخ و کشورهای ثالث فشار بیاورید تا معافیتهای انساندوستانه و زنجیره تأمین دارو و غذا محترم شمرده شود. اسنپبک شامل معافیتهای بشردوستانه میشود اما ضمانتگیری الزامی است.
4. حفظ و تثبیت ذخایر ارزی و بازار FX
• اعلام سیاست واضح بانک مرکزی برای کنترل نوسانات، تخصیص ارزی برای واردات حیاتی (دارو، قطعات ضروری، مواد غذایی) و جلوگیری از خروج سرمایههای کلان از طریق قید و بندهای موقت یا اقدامات نظارتی.
• استفاده از کانالهای مالی موجود با شرکای قابلاطمینان (چین، روسیه، همسایگان) برای حوالههای ضروری.
5. گفتوگوهای منطقهای فوری برای کاهش تنش
• فعال شدن مجاری دیپلماتیک با کشورهای همسایه (عمان، قطر، ترکیه، عراق، پاکستان، آذربایجان) برای تضمین خطوط تجاری و موافقتنامههای ترانزیت و تأمین مالی غیررسمی. رقبای منطقهای اکنون در حال تقویت ظرفیتهای خود (مثلاً توسعه ناوگان و تعاملات اقتصادی ترکیه).
اقدامات میانمدت:
تابآوری اقتصادی و بازنگری دیپلماتیک
1. دیپلماسی فعال چندجانبه با هدف «کاهش فوری درد»
هدف: بهدست آوردن معافیتهای تجاری و بانکی برای بخشهای غیرنظامی (نفت محدود، پتروشیمی غیرحساس، کشاورزی، قطعات پزشکی). از میانجیهای منطقهای و چین/روسیه/کشورهای آفریقایی/آسیایی برای فشار متقابل استفاده کنید. تحلیلها نشان میدهد هنوز فضای محدودی برای مذاکره و راهحلهای فازبندی وجود دارد.
2. تنوعبخشی فوری به شرکای تجاری و مسیرهای حملونقل
• تسریع در گسترش روابط اقتصادی با بازارهایی که کمتر تحت تأثیر تحریمهای ثانویه قرار دارند (شرکای آسیایی، برخی کشورهای آفریقایی، همسایگان). استفاده از توافقهای سوآپ نفتی، تهاتر (بارتر) و شرکتهای واسط در کشورهای ثالث.
3. تحرکِ صنعتی و خودکفاییِ هدفمند
• برنامهٔ فوری برای تأمین و تولید قطعات کلیدی (پزشکی، برق، مخابرات) و پشتیبانی از زنجیرههای تولید داخلی با مشوق مالی (وام کمبهره، معافیت مالیاتی موقت برای تولیدکنندگان استراتژیک).
4. ثبات مالی و کنترل تورم
• ترکیب سیاستهای پولی و مالی محتاط: کنترل نقدینگی، بازنگری بودجهای برای آزادسازی منابع ضروری، و جلوگیری از چاپ پول بیرویه که تورم را تشدید میکند.
اقدامات بلندمدت:
تغییر ساختاری و استراتژیک
1. ایجاد چارچوب مذاکراتی واقعگرایانه و مرحلهای
• طراحی «نقشه راه» مذاکرات بهصورت مرحلهای: تعلیق بخشهایی از فعالیتهای حساس در ازای لغو مرحلهای تحریمها و تضمینهای بازرسی؛ این مسیر باید با بازیگران اروپایی و آژانس هماهنگ شود تا امکان جبران اعتماد فراهم شود. تجربه نشان داده که تأخیر در مذاکره هزینهساز است.
2. اصلاحات اقتصادی ساختاری
• کاستن از وابستگی به نفت با اصلاحات مالیاتی، جذب سرمایهگذاری خارجی هدفمند در حوزههای غیرتحریمی (دیجیتال، معدنی، کشاورزی)، و بهبود فضای کسبوکار (قانونگرایی، کاهش فساد، شفافیت).
3. تقویت ذخایر استراتژیک و امنیت اقتصادی
• سرمایهگذاری در ذخایر استراتژیک غلات، دارو و سوخت؛ تقویت شبکههای توزیع ملی برای مواقع فشار و شوک.
4. دیپلماسی منطقهای فعال و بازسازی روابط با اروپا
• تمرکز روی کاهش تدریجی تنش با همسایگان و اروپا (مسائل تجاری و فنی) تا راه برای توافقات فنی و سیاسی باز شود. اروپا شرطهایی درباره شفافیت و دسترسی آژانس گذاشته که قابل مذاکره است؛ تلاش برای توافقهای فنی میتواند مسیر را هموار کند.
پرهیزها و هشدارها:
• قطع کامل همکاری با نهادهای بینالمللی (مثلاً خروج از NPT یا اخراج آژانس).
این مسیر هزینههای سیاسی و اقتصادی سنگینی بدنبال دارد و گزینههای دیپلماسی را تقریباً تا صفر کاهش میدهد.
• اقدامات نظامی تلافیجویانه نامتناسب
هرچند حفظ توان بازدارندگی مهم است، تشدید نظامی میتواند منجر به چرخهای شود که اقتصاد و امنیت ملی را بیش از پیش تضعیف کند.
• وابستگی کامل به شفافسازی اقتصادی کوتاهمدت
وعدههای اقتصادی بدون اصلاحات نهادی و شفافیت پایدار، تأثیر بلندمدت اندکی خواهند داشت.
یک «پکیج پیامرسانی» پیشنهادی برای دولت (برای مصرف داخلی و خارجی)
1. پیام داخلی: «دولت در کنار مردم است
بسته حمایت اجتماعی فوری و برنامه شفاف مدیریت اقتصاد» (برای جلوگیری از ضربه روانی و اجتماعی).
2. پیام منطقهای/بینالمللی: «تهران آماده مذاکره فنی و مرحلهای است؛ در عین حفظ حقوق و امنیت ملی»
این پیام میتواند فضای طرفهای میانهرو در اروپا و آژانس را فعال نگه دارد.
