انارِ ارس، شگفت‌ دانه آذربایجان

میوه انار از سال‌های دور به عنوان یکی از محصولات مطابق با آب و هوای نیمه گرمسیری در باغات حاشیه رود ارس و نقطه صفر مرزی ایران و آذربایجان کشت شده و بازار میوه فروشان را در فصل پاییز زینت می‌ دهد و تولید آن در سطح شهرستان جلفا از اهمیت خاصی برخوردار است.

با ممنوع شدن کِشت محصولات پُر آب بَری همچون برنج در مناطق مختلف آذربایجان شرقی به دلیل خشکسالی، تولید محصولاتی مانند انار در شهرستان جلفا توسعه یافته و تعداد باغات تولیدی این محصول سال به سال افزایش یافته اما افزایش عرضه آن به بازار در کنار مشکل همیشگی نبود کارخانه‌ های فرآوری، تولیدکنندگان را با موضوع قیمت پایین مواجه کرده است که باید تدبیری برای آن اندیشیده شود.

به گفته کارشناسان، از آنجایی که انار جلفا غالباً به صورت تازه خوری مصرف می‌ شود و هرچند که قیمت پایین آن به سود مصرف کنندگان است اما گویا کشاورزان منطقه از قیمت فعلی راضی نبوده و خواستار صادرات و یا فرآوری محصول خود هستند تا انار ارس به برند واقعی خود دست یابد.

ارتفاع، اقلیم و دمای مناسب، رطوبت نسبی هوا و مه آلودگی باغهای حاشیه رود ارس، خسارت سرمازدگی در شهرستان جلفا را به حداقل رسانده و شرایط را برای توسعه کشت نهال انار در این منطقه مهیا کرده است.

پاییز، فصل برداشت یکی از بهترین انواع انار از باغات روستاهای حاشیه رود ارس است که سالانه بیش از ۵ هزار تُن انار ارگانیک از باغات روستاهای این منطقه برداشت می شود و لذا یکی از میوه هایی است که کشاورزان باید شرایط لازم را برای کاشت بهینه آن فراهم سازند تا با برداشت انبوه و مثمرثمر انواع آن مواجه گردند که توجه به کیفیت خاک، آب، کود و غیره از جمله مهمترین عوامل آنهاست.

مدیر امور باغبانی جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی با بیان اینکه انار از محصولات شاخص مناطق نیمه‌گرمسیری محسوب می‌شود گفت: اقلیم متنوع و خاک حاصلخیز نوار شمالی استان از شمال‌شرق تا شمال‌غرب، شرایط مساعدی برای کِشت و توسعه این محصول اقتصادی فراهم کرده است.

“مسعود جعفرنژاد” افزود: در حال حاضر ۸۲۷ هکتار از اراضی باغی استان آذربایجان شرقی زیر کشت انار قرار دارد که از این میزان، ۷۳۲ هکتار بارور و ۹۵ هکتار غیر بارور است و بیشترین تمرکز باغات در شهرستان‌های جلفا، خداآفرین، میانه و هوراند دیده می‌شود.

وی اضافه کرد: در مجموع، سالانه حدود ۹ هزار تُن انار از باغات آذربایجان شرقی برداشت می‌شود که بخش عمده آن در شهرستان‌های جلفا و خداآفرین تولید می‌گردد، این محصول علاوه بر مصرف تازه‌خوری، در صنایع تبدیلی از جمله رُب، کنسانتره و آب‌ انار طبیعی نیز کاربرد گسترده‌ای دارد.

جعفرنژاد، میانگین عملکرد باغات انار آذربایجان شرقی را ۸ تا ۱۰ تُن در هکتار و در باغات الگویی تا ۳۵ تُن در هکتار اعلام کرد و یادآور شد: شرایط اقلیمی و دمایی بر کیفیت انار تأثیر مستقیم دارد؛ گرمای بیش از حد موجب سوختگی پوست و سرمای زیاد سبب ترکیدگی میوه می‌شود، از این‌رو زمان و نحوه برداشت از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

وی با اشاره به نکات فنی برداشت محصول انار متذکر شد: انار باید در زمان رسیدگی کامل و پیش از سرمای پاییزه برداشت شود، چیدن میوه در هوای مرطوب یا بارانی باعث کاهش ماندگاری و افزایش احتمال ترکیدگی و فساد می‌شود لذا استفاده از قیچی باغبانی و جداسازی اصولی میوه‌ها از شاخه بدون آسیب به شاخه‌های بارده سال بعد ضروری است.

خداآفرین دومین قطب تولید انار شمال‌غرب کشور است و وجود باغات انار در کنار چشم‌اندازهای طبیعی و بکر حاشیه رودخانه ارس، هویت ویژه‌ای به کشاورزی این منطقه بخشیده و آن را به یکی از زیباترین جلوه‌های تلفیق تولید، طبیعت و گردشگری منطقه آذربایجان تبدیل کرده است.

بخش سیه رود شهرستان جلفا کانون تولید انار در آذربایجان‌ شرقی محسوب می‌ شود اما به نظر می‌رسد روند توسعه باغات و افزایش تولید انار و فراهم نبودن بسترهای صادرات موجب کاهش قیمت این محصول شده و به نگرانی باغداران این منطقه دامن زده است.

در حقیقت، از تنگه دَره دیز که رد می شوی، دشت جلفا با مناظر زیبا و دلفریبش در مقابل چشمانت نمایان می شود؛ دشتی منتهی به منطقه قفقاز جنوبی، آرمیده در ضلع شمالی رشته های کوه های قد بر افراشته کمتال و اراضی پَست رودخانه مرزی ارس یا همان آراز که مملو از زیبایی های منحصربفرد آذربایجانِ ایران است.

فارغ از اینکه این خطه از ایران در طول ۲۰۰ سال گذشته چه حوادث تلخ و دلگدازی از سر گذرانده است، ظرفیت های کشاورزی آن به دلیل همجواری با آب ارس، گرما و رطوبت بالا و اقلیم خاصش، بی نظیر است، به گونه ای که امروزه جلفا به عنوان قلب تپنده منطقه آزاد ارس، میزبان بزرگ ترین مجتمع گلخانه ای خاورمیانه است که محصولاتش در روسیه و کشورهای حاشیه خلیج فارس، مشتریان پر و پا قرصی دارد.

بدین ترتیب‌ نباید از یاد ببریم که انار مناطق حاشیه ارس در ادبیات شفاهی مردم منطقه نیز نقش نمادین و هویت بخشی دارد و در اشعار شعرا و موسیقی فولکلور آذربایجان برای آن ترانه ها و ملودی‌های متعددی تنظیم شده که از زبان آشیق‌ها در عروسی‌ها و مراسم شاد ترنم می گردد و باید برای حفظ این فرهنگ تلاش کرد.