عصرآزادی آنلاین/ بهارک پوراکبریان نیاز – روانشناس کودک و خانواده – مدیر دپارتمان بارداری، خانواده و فرزندپروری مرکز مشاوره امروزِ من در تبریز
تعطیلی، در ذهن اغلب خانوادهها مترادف با استراحت، کاهش فشار و فرصتی برای بازیابی روانی است. اما برای بسیاری از دانشآموزان، تعطیلیهای این روزها نهتنها آرامشبخش نیست، بلکه به منبع تازهای از استرس تبدیل شده است؛ تعطیلیای که روی کاغذ اتفاق میافتد، اما در عمل با امتحان، تکلیف و اضطراب همراه است.
در هفتههای اخیر، همزمانی تعطیلی مدارس با فصل امتحانات، وضعیت پیچیدهای را برای دانشآموزان و خانوادهها رقم زده است. کودک و نوجوانی که تصور میکند قرار است از فضای رسمی مدرسه فاصله بگیرد، ناگهان با پیام «امتحان آنلاین برقرار است» یا «برنامه امتحان تغییر نکرده» روبهرو میشود. این تضاد، فشار روانی پنهانی ایجاد میکند که اغلب از چشم بزرگسالان دور میماند.
از منظر روانشناسی تربیتی، یکی از مهمترین نیازهای دانشآموز در دوره ارزیابی، پیشبینیپذیری و ثبات است. نظریههای مرتبط با اضطراب امتحان نشان میدهند که بلاتکلیفی و تغییر مداوم شرایط، سطح اضطراب را بیش از خود امتحان بالا میبرد. کودک نمیداند باید در حالت «تعطیلی» باشد یا «آماده امتحان»؛ مغز او میان استراحت و هوشیاری در نوسان است و همین، تمرکز و کارآمدی شناختی را کاهش میدهد.
از سوی دیگر، خانه که باید فضای امن روانی باشد، در این شرایط به محل آزمون تبدیل میشود. دانشآموز پشت میز خانه مینشیند، اما فشار ارزیابی همچنان پابرجاست. در روانشناسی، این وضعیت به تضعیف «احساس امنیت روانی» منجر میشود؛ یعنی فرد حتی در محیط امن خود نیز احساس آرامش ندارد. پیام نانوشتهای که به کودک منتقل میشود این است: هیچ جا زمان رها شدن از فشار نیست.
این مسئله فقط یک تجربه فردی نیست؛ ابعاد اجتماعی هم دارد. همه خانوادهها امکانات برابر برای مدیریت امتحانات در تعطیلی را ندارند. دسترسی نابرابر به اینترنت، فضای مطالعه مناسب یا حتی آرامش خانوادگی، شکاف آموزشی را عمیقتر میکند. تعطیلی در ظاهر یکسان است، اما فشار آن بهطور نابرابر بر دوش دانشآموزان میافتد.
در این میان، والدین نیز تحت فشار قرار میگیرند. آنها ناخواسته در نقش ناظم، مراقب امتحان و گاهی معلم ظاهر میشوند. این جابهجایی نقش، رابطه عاطفی والد–فرزند را تحتتأثیر قرار میدهد و تنشهایی ایجاد میکند که ریشهاش نه در کودک است و نه در والد، بلکه در ساختار تصمیمگیریهای آموزشی است.
💡 چه میتوان کرد؟
1. شفافیت در تصمیمگیریهای آموزشی؛ دانشآموز بیش از هر چیز نیاز دارد بداند دقیقاً چه چیزی در انتظار اوست.
2. کاهش بار ارزیابی در ایام تعطیلی؛ تعطیلی بدون کاهش فشار، عملاً تعطیلی نیست.
3. توجه به سلامت روان بهعنوان بخشی از آموزش؛ یادگیری در بستر اضطراب مزمن، پایدار نخواهد بود.
4. در نظر گرفتن شرایط نابرابر خانوادهها در برگزاری امتحانات غیرحضوری.
5. حفظ مرز خانه و مدرسه؛ خانه نباید بهطور کامل به فضای امتحان تبدیل شود.
تعطیلی اگر قرار است معنایی داشته باشد، باید در تجربه روانی دانشآموز هم احساس شود، نه فقط در تقویم آموزشی. در غیر این صورت، ما با نسلی روبهرو خواهیم شد که حتی در زمان استراحت هم، در حال امتحان دادن است.
