عصرآزادی آنلاین/ محمّد فرجپور باسمنجی – عضو کارگروه نقش آذربایجان در توسعهی ملّی ایران “خانهی توسعهی آذربایجان”
● *۷۵۰ سال پیش مراغه وزنهی بزرگی در آسیا بود. تهران دهکدهای بیش نبود. مشهد، اصفهان و شیراز حسرت موقعیّت جهانی مراغه را داشتند.
■ *یک دهانهی آتشفشان در ماه، روز مهندس در ایران، یک دانشگاه در تهران، یک رصدخانه در باکو مُزیّن بهنام بلندِ خواجه نصیر*
■ *فعّالیّت بیش از ۱۰۰ هزار مهندس در رشتههای مختلف در آذربایجانشرقی*
■ *رستاخیز معماری اسلامی و آذربایجانی با ساخت ارک علیشاه تبریز و سلطانیّهی زنجان اوج گرفت.*
پروفسور محمّد عبدالسلام فیزیکدان مسلمان پاکستانی برندهی جایزهی نوبل فیزیک سال ۱۹۷۹م چه زیبا گفت: “رصدخانهی مراغه با ۲۰ منجّم از سراسر دنیای اسلام تحت سرپرستی دانشمند بزرگ خواجهنصیرالدّین طوسی ساخته شده و احتمالاً نخستین رصدخانهی جهان بهمعنی واقعی کلمه بوده است” و نیز در جایی به اقتباس سازندگان سایر رصدخانهها از رصدخانهی مراغه اشاره میکند و میگوید: “در احداث رصدخانه در عثمانی، چین و حتّی رصدخانههای هند در قرن دوازدهم نیز همه از جلوههای رصدخانهی مراغه الگوبرداری شده است.”
مراغه در دامنههای سهند وزنهی بزرگی در تاریخ علم، ادب، فرهنگ، هنر و شکوفایی اقتصاد ایران و آذربایجان داشته است.
وقتی هلاکو خان به بخشهای مهمّ آسیا و ایران مسلّط شد در سال ۶۵۶ هجری قمری شهر خوش آب و هوا و سرسبز مراغه در دامنههای سهند را بهعنوان پایتخت ایران انتخاب کرد و به استقرار نهادهای باشکوه علمی در مراغه، تبریز و سلطانیّه همّت گماشت.
قدمت تمدّن در شهرستان مراغه به ۳۰۰۰ سال قبل بازمیگردد و این باغشهر به دلیل وجود آثار معماری و بناهای متعدّد مربوط به دورهی حکومتی اوّل ماناها، اشکانیان، ساسانیان، دورهی اسلامی و سلجوقیان یک روز از تقویم ایران را بهنام خودش، اختصاص داده است؛ و ۱۶ اردیبهشت روز ملّی مراغه نام گرفته است.
مراغه یا به زبان قدیمتر ماراویا، اوّلین پایتخت کشور در دورهی ایلخانیان بوده و دارای قدیمیترین آثار باستانی است، تمدّن در این شهر از آغاز حکومت ایران تداوم یافته و سابقهی حیات در این شهر به یکمیلیون سال قبل بازمیگردد. محوّطهی پارینهسنگی روستای ورجوی مراغه با تاریخ ۱۵۰ هزار ساله و منطقهی فسیلی این شهر یا به تعبیر فسیلشناسان، بهشت فسیلی ایران از جمله آثار ارزشمند تاریخی مراغه بهشمار میآیند. خواجه نصیرالدّین طوسی در پنجم اسفند ۵۷۹ هجری شمسی -که بهعنوان روز ملّی مهندس نامگذاری شده- در طوس تولّد یافت و ۷۵ سال زندگی پُر جنبوجوش و اثرگذاری داشت. همزمان با انتخاب مراغه بهعنوان پایتخت ایران، خواجه نصیر به آذربایجان آورده شد.
در مراغه دست به ابتکارات زیادی زد. ابتدا با آوردن دانشمندان و منجّمان و ریاضیدانان به تألیف کتب علمی و ستارهشناسی پرداخت و سپس به ساخت رصدخانهی مراغه از محل موقوفات سرزمینهای ایلخانی همّت گمارد و رصدخانهای در دوازده سال ساخت که از نقاط مختلف عالم به آن روی آوردند و قرنها مرکز مطالعات نجوم و ستارهشناسی در شرق عالم بود.
در کنار این رصدخانه، علاوه بر ایجاد تأسیسات و نصب ابزارآلات نجوم، منازلی نیز برای اقامت دانشمندان مهاجر ساخته شده بود و در کنار آن مدارسی علمی بر پا شده و کوشک هلاکو خانی سر برآورد. خواجه نصیرالدّین در این مدارس علمی با کمک سایر ستارهشناسان، جداول بسیار دقیقی از حرکت سیارهای ایجاد کرد که یک مدل سیارهای بروز شد و انتقادات از مکتب نجومی بطلمیوسی محسوب میگشت.
در کنار رصدخانهی مراغه کتابخانهای با ۴۰ هزار نسخه شکل داد و با نوشتن مقالات علمی در زمینهی مثلّثات، هندسه، نجوم و ریاضی در شکوفایی این علوم تأثیر شگرفی گذاشت و بعدها بر نظریّهی خورشید مرکزی کوپرنيک تأثیر داشت. وی به اختراع و نصب ساعت آفتابی در مراغه پرداخت که هم اکنون نماد آن در شهر مراغه به محل بازدید گردشگران تبدیل شده است.
این دانشمند همچنین زیج ایلخانی را شکل داد که امروزه در کتابخانهی ملّی پاریس به دید دانشمندان جهان گذاشته شده است. به این ترتیب خواجه نصیر و دانشمندان مکتب نجوم مراغه به شکلدهی کاملترین رصدخانهی نجومی بهمعنای کامل همّت گماشتند که آوازهی آن جهانی شد که بعدها رصدخانههای سمرقند، چین، نیکو براهه، کپلر در اروپا با الهام از رصدخانهی مراغه ساخته شدند.
وقتی (بروکلمن آلمانی) پس از تحقیق تأثیرگذاران نجوم جهان نوشت: که خواجه نصیر در مراغهی آذریابجان مکتب بزرگ نجوم و ستارهشناسی را با الهام از علوم اسلامی شکل داد و مشهورترین حکیم و ریاضیدان و ستارهشناس جهان در قرن هفتم خواجه نصیر است توجّه جهانیان به نقش خواجه و رصدخانهی مراغه دوچندان شد.
با نگاهی گذرا به فعالیّتهای علمی خواجه نصیرالدّین طوسی ریشهی تمام «دو دو تا چهارتا شدنها» و «تانژانت – کتانژانت»ها مشخّص میشود؛ چرا که طوسی مروّج علم مثلّثات و ریاضی بود و علاوه بر این فعالیّتهای دیگری هم داشت: آثار و اقدامات خواجه را که اکثراً در مراغه به رشتهی تحریر در آورده و منصهظهور یافته را ببینیم.
● احیای سنّت فلسفهی مشایی که پس از ابنسینا در ایران رو به افول گذاشته بود.
● گردآوری مجموعهی آرا و دیدگاههای کلامی شیعه در کتاب تجریدالاعتقاد
● ساخت رصدخانهی مراغه و کتابخانهای با چهل هزار جلد کتاب
● پرورش شاگردانی همچون قطبالدّین شیرازی
● از او بيش از ۲۵ جلد کتاب بهیادگار مانده که بيشتر آنها در زمینههای مثلّثات و ریاضیّات، فلسفه و دین، نجوم و معماری هستند که به مختصری از آنها نام برده شده است.
● کتاب جوامعالحساب با التخت و التراب که دربارهی جمع و تفریق و کسرها است.
● الرسالهالشافیه عن الشک فی الخطوط المتوازیه موضوع آن قواعد هندسی از اصول پنجم اقلیدس است.
● رسالهای در اثبات اینکه ممکن نیست مجموع دو عدد مربع فرد عدد مربع باشد.
● رسالهای در ضرب و تقسیم و جبر و مثلّثات
● ۱۰۵ مسئله از اصول اقلیدس
● زیج ایلخانی که ثمرهی مطالعاتی است که دربارهی رصدخانهی مراغه صورت گرفته است.
اقدامات خواجه آنقدر مهمّ است که یک دهانهی آتشفشانی در ماه، روز مهندس در ایران، یک دانشگاه در تهران و یک رصدخانه در باکو بهنامش مُزیّن است و لوگوی گوگل در ۸۱۲ مین سالگرد تولّدش در سال ۲۰۱۳م به تصویرش آراسته شد.
بههمین مناسبت روز پنجم اسفند مصادف با ۸۲۵ سالگی تولّد خواجه نصیر در ایران روز ملّی مهندس نامگذاری شده است. در واقع مهندس از نظر خواجه نصیر فرد کاردانی بود که علم هندسه را خوب بداند و مهندس حسابگریست که برای هر مشکلی، بهترین راهحلّ را ارائه نماید و در یک جمله مهندسی همان نوآوری، ابتکار، خلّاقیّت و بهکار بردن علوم و فنون بهمنظور طرّاحیست و تحقیق و توسعه، طرّاحی، ساخت، تولید و مدیریّت و به کاراندازی و بهرهبرداری هر نوع کار اثربخش از ویژگیهای علوم مهندسی است.
خوشبختانه در کنار افتخار اقدامات علمی و مهندسی خواجه نصیر، دانشگاههای شمالغرب و در رأس آنها دانشگاه تبریز از جمله مهمترین مراکز علمی و مهندسی هستند که در تاریخ معاصر ایران میدرخشند و دانشآموختگان آنها در شکلگیری صنایع ماشینسازی و تراکتورسازی و ایجاد و انشاء بناها و کارخانجات و راههای مواصلاتی در سازمانهای نظام مهندسی ساختمان، معدن، کشاورزی و کانون کارشناسان رسمی دادگستری تبریز خوش درخشیدند که امروزه بعد از تهران، فعّالیّت نظام مهندسی آذربایجانشرقی بهعنوان قدرتمندترین نظام مهندسی ساختمان ایران با ۴۰ هزار مهندس در ۷ رشتهی تخصّصی نمود آن است و تعداد مهندسان در تمامی زمینهها در آذربایجانشرقی حدود ۱۰۰ هزار نفر تخمین زده میشود و تبدیل تبریز به شهر اروپایی ایران و دومین شهر برجساز و اجرای هزاران طرح کوچک و بزرگ مهندسی و زیربنایی تلاش مردان درخور ستایش و بزرگیست که در عمران و آبادانی این بخش از سرزمین پهناور کشورمان کوشیدهاند که مورد مباهات است. روز مهندس را به همهی این مهندسان سختکوش و زحمتکش در عرصههای فنی، مهندسی، عمرانی، کارشناسی رسمی، معماری و شهرسازی، برق، خاک و مکانیک تبریک و شادباش میگوییم و آنها را برای شتاب بخشیدن بيشتر به هنرآفرینی و انجام درست امور محوّله و اجرای کارهای بزرگ و ماندگار برای رفاه حال مردم و کاستن از آلام عمومی توصیه و دعوت میکنیم. دستشان را بهگرمی میفشاریم و خدا قوّتی میگوییم. زنده باشند و سرفراز و پُرتوان در ساخت ایران و آذربایجان عزیز موّفّق باشند.
