عصرآزادی آنلاین/ سید وحید پیمان
مکانیسم ماشه چیست و وضعیت فعلی
• مکانیسم ماشه («اسنپبک») بخشی از برجام و قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت است. اگر کشوری مانند ایران به تعهدات اساسی این توافق عمل نکند، یکی از اعضای برجام (اغلب کشورهای اروپایی) میتواند ادعای «نقض اساسی» کند و فعالسازی مکانیسم ماشه را کلید بزند، بدون نیاز به رأیگیری مجدد شورای امنیت.
• اخیراً سه کشور اروپایی عضو برجام — آلمان، بریتانیا، و فرانسه — اعلام کردهاند که این مکانیسم را برای بازگرداندن تحریمهای سازمان ملل علیه ایران فعال کردهاند.
• واکنش ایران این بوده که این اقدام را «غیرقانونی، ناموجه و مغایر قطعنامه ۲۲۳۱» خوانده و گفته که پاسخ مقتضی خواهد داد.
• اگر مکانیسم ماشه فعال شود، تبعات سیاسی، اقتصادی، حقوقی قابل ملاحظهای دارد: از بازگشت تحریمهای سازمان ملل (در عرصههای مالی، بانکی، فناوری، تسلیحاتی)، ایجاد موانع در تجارت بینالملل، کاهش همکاریها و دسترسی به منابع فناورانه، تا تأثیر بر زندگی روزمره شهروندان.
آیا سفر پزشکیان به نیویورک میتواند مانع فعال شدن مکانیسم ماشه شود؟
این احتمال وجود دارد که این سفر به نوعی در فضای دیپلماتیک تأثیر بگذارد، اما بعید است به تنهایی بتواند مانع حقوقی فعال شدن مکانیسم ماشه شود، مگر این که همراه آن شروط و گامهایی برداشته شود.
چرا به تنهایی کافی نیست:
• فعال شدن مکانیسم ماشه بر اساس برجام و قطعنامهی بینالملل حقوقی است، نه صرفا اقدامی سیاسی یا تبلیغی. تقدم یا تأخر سیاسی اثر دارد اما الزامی نیست که بتواند روند حقوقی را متوقف کند.
• کشورهای اروپایی و متحدان بینالمللی که مکانیسم را فعال کردهاند، معمولاً مستندات یا شواهدی را ادعا میکنند مبنی بر نقض تعهدات ایران، که روند حقوقی را پیش میبرد. سفر سیاسی و سخنرانیها میتوانند این روند را تحت تأثیر تبلیغی، دیپلماتیک و رسانهای قرار دهند اما برای لغو رسمی فعال شدن مکانیسم نیاز به اقدام حقوقی و مذاکرات جدی است.
جایگاه سفر پزشکیان:
• سفر به مجمع عمومی سازمان ملل یک فرصت مهم است برای دفاع از مواضع ایران، جلب نظر افکار عمومی بینالمللی، برجسته کردن ادعاها درباره استاندارد دوگانه، حقوق بینالملل، حمایت از حق ایران در فعالیت صلحآمیز هستهای، و بیاعتمادی نسبت به اقدامات برخی طرفها.
• برخی فعالان سیاسی پیشنهاد دادهاند که در این سفر، مذاکرات با اروپاییان درباره طرح پیشنهادی ایران صورت گیرد، و ایران پیشنهادات خود را شفاف کند. همچنین تأکید شده که سخنرانی باید محتوای بسیار مستند و متقن داشته باشد.
بنابراین، سفر پزشکیان میتواند کاهش آسیب رسانهای و دیپلماتیک برای ایران را میسر سازد، امکان بهرهبرداری از فرصتهای سیاسی بینالمللی را فراهم کند، و شاید به تأخیر یا پیچیدهتر شدن فعال سازی مکانیسم کمک کند، ولی احتمال اینکه بتواند به تنهایی مانع فعال شدن آن شود کم است، مگر همراه با سیاستها و اقدامات حقوقی و دیپلماتیک هماهنگ در سطوح متعدد.
آیا پزشکیان یا دولت پیشنهادی خاصی برای غرب دارند؟
از آنچه در منابع آمده، برخی پیشنهادها و انتظارات از جانب فعالان سیاسی مطرح شدهاند:
• درخواست مذاکرات مستقیم با اروپاییان: انجام مذاکراتی درباره طرح پیشنهادی ایران برای برجام یا اصلاح شرایط موجود.
• بیان مواضع به صورت شفاف در مجمع عمومی سازمان ملل: تأکید بر استاندارد دوگانه غرب، ارائه مستندات تجاوزات، دفاع از حقوق قانونی ایران، دفاع از ان پی تی، و پاسخ به تبلیغات منفی.
• در صورت فعال شدن ماشه، پاسخ حقوقی و مقابله به موقع: ایران گفته که پاسخ مقتضی خواهد داد. اما مشخص نیست این پاسخ شامل چه مواردی است — آیا خواهد خواست اختلاف را در کمیسیون مشترک برجام بکشاند، یا به شوراهای بینالمللی شکایت کند، یا برخی تعلیقات همکاریها را اعمال کند.
• تمرکز بر تأثیر داخلی: برخی تحلیلگران گفتهاند نتیجه سفر باید مخصوصاً برای مردم ملموس باشد — رفاه، کاهش فشار اقتصادی، کاهش سایه تحریم، جدایی بین دولت و مردم در آثار تحریمها.
نتیجهگیری و فرضیات آینده
با توجه به تحلیل بالا، چند سناریو ممکن است:
1. فعال شدن کامل مکانیسم ماشه: اگر شواهدی که کشورهای اروپایی ارائه دادهاند، قانعکننده باشد و ایران نتواند در سطح بینالمللی پاسخ موجهی ارائه کند، تحریمهای سازمان ملل به سرعت بازگردند. این بدترین حالت برای ایران است.
2. مکث یا تأخیر در روند: سفر پزشکیان همراه با فشار دیپلماتیک، مذاکرات، و رسانهای ممکن است روند را کند کند یا بخشی از شواهد را زیر سؤال ببرد، باعث ایجاد تردید در میان اعضای شورای امنیت یا کشورهایی که ممکن است بخواهند مخالفت کنند.
3. پیشنهاد جدید برای توافق: ممکن است ایران در نیویورک طرح جدیدی پیشنهاد دهد یا کمیتههای بینالمللی را متقاعد کند که برخی تعهدات طرف مقابل باید بازبینی شوند، یا معافیتهایی برای بخشهایی از برجام لحاظ شود تا مانع بازگشت کامل تحریمها شود.
4. اقدام مقابلهای ایران: تعلیق همکاریها با آژانس بینالمللی انرژی اتمی، کاهش روشن شدن عمق تعهدات در برجام، یا افزایش فعالیتهای هستهای یا موشکی به عنوان اهرم فشار. این سناریو خطر تشدید تنش و واکنش بینالمللی دارد.
