تبریز چراغ تاریخ چاپ ایران را روشن کرد

عصرآزادی/ شهرام صادق زاده

کُهن‌شهر تبریز و منطقه آذربایجان از دیرباز یکی از کانون‌های مهم فرهنگی و تمدنی ایران بوده و با راه‌اندازی نخستین چاپخانه‌ها در این شهر، از پیشگامان صنعت چاپ در کشور به شمار می‌رود به طوری که پیشینه این صنعت در استان، تنها یک سابقه فنی و صنعتی نیست بلکه بخشی از تاریخ فرهنگی، علمی و اجتماعی منطقه را شکل داده و بسیاری از تحولات فکری و فرهنگی آذربایجان با گسترش چاپ و نشر پیوند خورده است.
همزمان با دویست و دهمین سالروز ورود صنعت چاپ به ایران و تلاش سه دهه خاندان کفیلی در تاسیس موزه چاپ، اولین موزه دائمی چاپ و نشر کشور همزمان با ۱۱ شهریور روز ملی صنعت چاپ با حضور استاندار آذربایجان شرقی در تبریز مورد افتتاح قرار گرفت؛ رویدادی که برای شکوفایی و پاسداشت میراث ارزشمند چاپ و نشر، باز هم تبریز به عنوان پایتخت فرهنگ و تمدن را در صدر اولین‌های ایران قرار گرفت و صفحه زرین دیگری را بر تارَک فرهنگ دیار آذربایجان گشود.
رشید کفیلی؛ مجموعه‌دار و بنیان‌گذار موزه صنعت چاپ و نشر تبریز درباره انگیزه خود برای ورود به این حوزه معتقد است که پدرش در دهه ۴۰ یک کتابفروشی با نام ادب را در اختیار داشت و این حرفه پدری باعث ایجاد علاقه به گردآوری این مجموعه در او گردید لذا هر یک از اشیای موزه چاپ، داستان منحصر به فرد خود را دارند و نمی‌توان ارزش مادی مشخصی برای آنها تعیین کرد کمااینکه قدیمی‌ترین دستگاه موجود در این مجموعه، دستگاه بُرش چاپی است که بیش از ۱۰۰ سال قدمت دارد؛ یک قرن تاریخ، یک قرن فرهنگ، یک قرن تمدن و یک قرن افتخار که آذربایجانی‌ها، آن را مدیون برادران کفیلی هستند و اینک در دل پس‌کوچه‌های کهنه‌میدان تبریز پذیرای گردشگران هستند…

◾️بدون روایت تاریخ چاپ نمی‌توان توسعه فرهنگی مردم آذربایجان را بازگو کرد

افتتاح موزه دائمی چاپ و نشر تبریز را می‌توان اقدامی برای حفظ و معرفی این میراث ارزشمند دانست که قرار است روایتگر مسیر تاریخی صنعت چاپ و نشر در آذربایجان و محلی برای معرفی ابزارها، تجهیزات، اسناد و دستاوردهای این حوزه به نسل‌های امروز و آینده باشد و به بستری برای ارتباط میان پیشینه تاریخی صنعت چاپ و ظرفیت‌های نوین آن تبدیل شود و زمینه حضور فعال‌تر نسل جوان در این عرصه را فراهم نماید.
استاندار آذربایجان شرقی معتقد است بخش خصوصی در اقتصاد استان تأثیرگذار بوده و در حوزه فرهنگ نیز فعالیت‌های مؤثری دارد لذا با افتتاح موزه چاپ تبریز توسط بخش خصوصی یکی از نمونه‌های آن را شاهدیم به طوری که حتی در برخی موارد، این بخش می‌تواند تأثیر بیشتری از دولت داشته باشد.
بهرام سرمست افزود: تبریز شهر اولین‌هاست و امروز با افتتاح اولین موزه چاپ و نشر کشور، یکی دیگر از اولین‌ها در این شهر رقم خورد، جامعه ما از ادبیات شفاهی برخوردار است و به دلیل غلبه این نوع ادبیات، چاپ و نوشتار ارزش ویژه‌ای دارد چراکه برای بیان احساس و اندیشه، سهم نوشتن محدودتر است و گفتار به عنوان حد واسط اندیشه و نوشتار، نیازمند ساعت‌ها تفکر است تا بتوان آن را به یک صفحه نوشتار تبدیل کرد.
وی اضافه کرد: پس از نوشتن، مرحله چاپ قرار دارد و هیچ جامعه‌ای نمی‌تواند توسعه فرهنگی خود را بدون روایت تاریخ چاپ خود بازگو کند چراکه تاریخ چاپ، راوی فرهنگ و مدنیت یک جامعه است، همچنین یکی از ویژگی‌های تبریز وجود موزه‌های متعدد است اما این موزه از جنبه‌ای شخصی نیز برخوردار بوده و همین موضوع بر ارزش آن افزوده است؛ چراکه یک فرد بیش از ۸۰۰ قطعه مرتبط با تحول فناوری چاپ و ابزارهای آن را جمع‌آوری کرده و در معرض نمایش قرار داده است.
سرمست با قدردانی از تلاش بخش خصوصی برای راه‌اندازی این موزه تاکید کرد: فعالیت بخش خصوصی در این حوزه نشان‌دهنده توجه به میراث فرهنگی جامعه است و در جریان راه‌اندازی این موزه، بیش از ۱۲۰ میلیارد تومان برای احیا و مرمت خانه تاریخی هزینه شده و آثار به نمایش درآمده نیز ارزش چندین میلیاردی دارند بنابراین اگر در یک جامعه بخش خصوصی پیشران فرهنگ باشد، نکات مهمی در زمینه فرهنگ و مدنیت یک جامعه رقم می‌خورد و این موضوع قابل افتخار است.

◾️موزه تخصصی چاپ تبریز سند زنده پیشتازی هویتی و تمدنی آذربایجان است

مدیرکل میراث‌ فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی آذربایجان‌ شرقی با اشاره به اینکه موزه چاپ و نشر تبریز با سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و پس از انجام مراحل مرمت، تجهیز و چیدمان در یک خانه تاریخی افتتاح شد گفت: تبریز از شهرهای پیشگام در حوزه چاپ بوده و راه‌اندازی موزه چاپ و نشر در این شهر می‌تواند زمینه‌ای برای معرفی بخشی از تاریخ و پیشینه این صنعت به مردم و علاقه‌مندان فراهم کند.
احمد حمزه‌زاده افزود: ایجاد موزه چاپ از سال ۱۳۹۶ مطرح بوده و در طول این سال‌ها مکان‌های مختلفی برای راه‌اندازی آن در نظر گرفته شده بود که به دلایل مختلف، افتتاح آن با تأخیر مواجه شد اما بالاخره این موزه توسط بخش خصوصی و با محوریت رشید کفیلی، مجموعه‌دار صنعت چاپ در حال راه‌اندازی گردید و تمام اشیاء و تجهیزات تاریخی مرتبط با چاپ و نشر توسط این مجموعه‌دار آذربایجانی جمع‌آوری شده و برای ایجاد موزه نیز یک خانه تاریخی تملک شده است.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد آذربایجان شرقی نیز، این موزه را سند زنده پیشتازی هویتی و تمدنی آذربایجان دانست و بر ضرورت نوسازی صنعت چاپ، توسعه صنایع خلاق و تثبیت جایگاه تبریز به‌عنوان هاب منطقه‌ای چاپ و نشر در شمال‌غرب کشور و حوزه قفقاز تأکید کرد و گفت: افتتاح این موزه، اقدامی ماندگار در پاسداشت تاریخ، هویت فرهنگی و پیشینه پرافتخار صنعت چاپ در آذربایجان و تبریز است.
نعمت‌الله پایان با اشاره به جایگاه تاریخی تبریز در روند نوسازی و گسترش دانش و فناوری در ایران افزود: پس از جنگ‌های دوران قاجار، تبریز یکی از نخستین کانون‌های بیداری، نوسازی و مواجهه آگاهانه با دنیای جدید بود و صنعت چاپ نیز در همین مسیر، نقشی بنیادین در گسترش علم، آگاهی و فرهنگ ایفا کرد.
وی اضافه کرد: بر اساس اسناد و متون تاریخی، آغاز جدی و سرنوشت‌ساز صنعت چاپ در ایران در سال ۱۲۳۲ هجری قمری در تبریز رقم خورد و میرزا زین‌العابدین تبریزی با انتقال دستگاه‌های پرس و حروف سربی فارسی و عربی از پترزبورگ روسیه، نخستین چاپخانه حروف سربی کشور را بنیان نهاد.

مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان با اشاره به شکل‌گیری چاپخانه‌های سنگی، تولید مرکب، استفاده از کاغذهای مرغوب و تربیت استادان برجسته در حوزه چاپ و گراورسازی در تبریز یادآور شد: این اقدامات زمینه‌ساز شکوفایی صنعت چاپ در تبریز شد به‌گونه‌ای که در دهه‌های ۲۰ و ۳۰ شمسی، چاپخانه‌های متعددی در محدوده بازار و خیابان‌های فردوسی و تربیت، بخش قابل توجهی از نیازهای چاپی و فرهنگی کشور را تأمین می‌کردند.
پایان، افتتاح موزه چاپ و نشر تبریز را یک ضرورت هویتی، اسنادی و تمدنی عنوان کرد و متذکر شد: در ساختار کلان وزارت فرهنگ و ارشاد، صنعت چاپ صرفاً یک فعالیت فنی و صنفی نیست بلکه موتور محرک اقتصاد فرهنگ و صنایع خلاق، زیرساخت بنیادین نشر معارف و رسانه و یکی از ظرفیت‌های مهم تولید ملی به شمار می‌رود و با تکیه بر پیشینه تاریخی و ظرفیت‌های موجود می‌توان به حمایت و تسهیل‌گری جهت نوسازی ماشین‌آلات چاپ استان و ایجاد هم‌افزایی میان بخش خصوصی و صنف چاپخانه‌داران پرداخت.
شایان ذکر است به گفته علی عافیت – رئیس اتحادیه چاپخانه‌داران تبریز – صنعت چاپ را باید فراتر از جوهر و کاغذ دانست به طوری که میانگین تجهیزات اغلب چاپخانه‌ها مربوط به سال ۲۰۰۰ میلادی هستند و در این زمینه با عقب‌ماندگی ۲۶ ساله مواجه‌ایم بنابراین، دسترسی به فناوری روز دنیا نیازمند نوسازی تجهیزات است و اگر صنعت چاپ بتواند در صادرات عملکرد مناسبی داشته باشد ظرفیت رقابت با صادرات صنعت نفت را دارد اما جدیدترین دستگاه موجود در تبریز مربوط به سال ۲۰۱۵ است!