هشدار به مدیریت بحران آذربایجان شرقی: خطر سیلاب در تبریز جدی است!
پدیده ال‌نینو را در آذربایجان به رحمت الهی تبدیل کنیم
محمد فرج‌پور باسمنجی ـ عضو خانه ی توسعه ی آذربایجان
در نشست کارگروه محیط‌زیست، آب، منابع طبیعی و کشاورزی خانه توسعه آذربایجان، پدیده اقلیمی «ال‌نینو» با حضور کارشناسان و تعدادی از استادان دانشگاه تبریز مورد بحث و بررسی قرار گرفت.
در این نشست، دکتر بهروز ساری‌صراف، استاد دانشگاه تبریز، مطالب و یافته‌های علمی خود را درباره این پدیده ارائه کرد. این گزارش با استناد به آمار و اطلاعات سازمان هواشناسی کشور و تحقیقات دانشجویان گروه آب‌وهواشناسی دانشگاه تبریز تدوین شده بود.
ال‌نینو؛ پدیده‌ای اقلیمی با پیامدهای جهانی
دکتر ساری‌صراف در ابتدا، با اشاره به مفهوم «دورپیوند» (Teleconnection)، توضیح داد که جریان‌های ال‌نینو یکی از پدیده‌های دورپیوندی اقلیمی محسوب می‌شوند.
دورپیوند به ارتباط آماری و فیزیکی میان ناهنجاری‌های اقلیمی در دو منطقه جغرافیایی بسیار دور از یکدیگر گفته می‌شود. این ارتباط حاصل مجموعه‌ای از فرایندهای فیزیکی است که جو و زمین را به یکدیگر مرتبط می‌کنند.
وی تأکید کرد که دورپیوند به معنای وجود یک رابطه علت و معلولی ساده نیست، بلکه مجموعه‌ای از فرایندهای فیزیکی در مقیاس سیاره‌ای را در بر می‌گیرد که موجب می‌شوند ناهنجاری‌های اقلیمی در مناطق دوردست بر الگوهای جوی مناطق دیگر، از جمله ایران، تأثیر بگذارند.
ال‌نینو چگونه شکل می‌گیرد و چه تأثیری بر اقلیم ایران دارد؟
دکتر ساری‌صراف در توضیح چگونگی شکل‌گیری ال‌نینو اظهار داشت که تغییرات دمای سطح اقیانوس آرام، به‌ویژه افزایش دمای آب در بخش‌های مرکزی و شرقی این اقیانوس، می‌تواند موجب بروز نوسانات گسترده در سامانه اقلیمی جهان شود.
در شرایط عادی، بادهای تجاری آب‌های گرم سطحی اقیانوس آرام را به سمت غرب، یعنی نواحی غربی این اقیانوس، هدایت می‌کنند. اما در جریان ال‌نینو، این الگوی معمول تغییر می‌کند و آب‌های گرم به سمت شرق اقیانوس آرام گسترش می‌یابند.
این تغییرات موجب دگرگونی در الگوهای گردش جو، جریان‌های مداری و نصف‌النهاری و توزیع گرما و رطوبت در سطح سیاره می‌شود.
حجم عظیم انرژی و رطوبت اقیانوس‌ها به لایه‌های بالایی جو، به‌ویژه تروپوسفر، منتقل می‌شود و در تعامل با گردش عمومی جو، می‌تواند اقلیم مناطق مختلف جهان، از جمله ایران، را تحت تأثیر قرار دهد.
وی خاطرنشان کرد که اقلیم زمین سامانه‌ای به‌هم‌پیوسته است و اقیانوس و جو به‌طور مستمر با یکدیگر تبادل انرژی دارند. بنابراین، تغییر در بخشی از این سامانه می‌تواند هزاران کیلومتر دورتر، الگوهای بارش را دستخوش تغییر کند.
دکتر ساری‌صراف در ادامه، با تأکید بر ضرورت توجه به شرایط اقلیمی جهانی در تصمیم‌گیری‌های کلان، اظهار داشت:
همان‌گونه که مدیران ارشد کشور بدون توجه به اقتصاد سیاسی، ارزش جهانی نفت و گندم و نرخ طلا در بازارهای بین‌المللی نمی‌توانند تصمیمات مهم و راهبردی در مقیاس ملی اتخاذ کنند، تصمیم‌گیری درباره منابع آب نیز بدون در نظر گرفتن وضعیت اقلیم جهانی، اقدامی پرریسک و مخاطره‌آمیز خواهد بود.
تجربه ال‌نینوهای گذشته در ایران
به گفته دکتر ساری‌صراف، ال‌نینوهای قوی در سال‌های گذشته، از جمله در سال‌های ۱۳۹۴ و ۱۳۹۸، تأثیراتی بر شرایط اقلیمی کشور بر جای گذاشته‌اند.
از جمله این رخدادها، سیلاب سال ۱۳۹۸ در استان گلستان و آب‌گرفتگی گسترده شهر آق‌قلا بود که برخی اقلیم‌شناسان آن را در ارتباط با رخداد ال‌نینوی قوی مورد بررسی قرار داده‌اند.
وی تأکید کرد که شرایط پیش‌رو در حوزه منابع آب می‌تواند هم‌زمان فرصت‌ها و تهدیدهایی را به همراه داشته باشد.
فرصت‌ها و تهدیدهای ال‌نینو برای آذربایجان شرقی
از جمله فرصت‌های احتمالی ناشی از شرایط ال‌نینو در استان آذربایجان شرقی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
* افزایش احتمال بهبود ذخیره سدها در حوضه‌های آبریز؛
* افزایش تغذیه آبخوان‌ها، در صورت مدیریت مناسب رواناب‌ها؛
* فراهم شدن امکان آغاز به‌موقع کشت، متناسب با برنامه اقلیمی هر منطقه؛
* بهره‌مندی بیشتر از بارش‌ها در کشت دیم، در صورت رعایت اصول علمی و مدیریت صحیح کشاورزی.
در مقابل، این پدیده می‌تواند تهدیدهایی جدی نیز به همراه داشته باشد که از جمله آن‌ها عبارت‌اند از:
* افزایش احتمال وقوع سیلاب‌های مخرب، به‌ویژه در مناطق کوهپایه‌ای و دامنه‌های شمالی سهند؛
* کاهش بهره‌وری بارش به دلیل شدت زیاد و کوتاه‌مدت بودن رخدادهای بارشی؛
* افزایش تبخیر ناشی از بالاتر بودن دمای زمینه‌ای؛
* افزایش سطح زیر کشت آبی و نادیده گرفتن الگوی کشت، در نتیجه انتظار بارش‌های بیشتر.
این موارد نشان می‌دهد که بهره‌گیری از فرصت‌های احتمالی ال‌نینو، بدون برنامه‌ریزی و مدیریت علمی، می‌تواند به افزایش آسیب‌های زیست‌محیطی و اقتصادی منجر شود.
ال‌نینو لزوماً به معنای افزایش بارندگی در ایران نیست
دکتر ساری‌صراف با تأکید بر ضرورت پرهیز از برداشت‌های ساده‌انگارانه درباره ال‌نینو، یادآور شد که این پدیده همواره در ایران موجب افزایش بارش، وقوع سیلاب یا سرازیر شدن آب به تالاب‌ها و دریاچه‌ها نشده است.
به‌عنوان نمونه، در جریان ال‌نینوی سال ۱۴۰۲، میزان بارش در بخش‌هایی از کشور کاهش قابل‌توجهی داشت.
ازاین‌رو، نمی‌توان و نباید ال‌نینو را به‌عنوان عامل قطعی جبران کمبود ذخایر و منابع بارشی کشور یا استان تلقی کرد.
خطر سیلاب در تبریز؛ هشدار جدی به مدیریت بحران
با توجه به احتمال وقوع ال‌نینوی قوی و امکان آغاز بارش‌های شدید و سیلابی، توجه به خطر سیلاب در شهر تبریز و مناطق پیرامونی آن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
بر اساس نتایج مطالعات مطرح‌شده در این نشست، الگوی غالب خطر سیلاب در شهر تبریز در طبقه خطر زیاد قرار دارد؛ به‌گونه‌ای که حدود دو سوم محدوده مورد مطالعه در این طبقه جای می‌گیرد.
این موضوع ضرورت توجه جدی مدیران، مسئولان شهری و دستگاه‌های مدیریت بحران استان را به برنامه‌ریزی پیشگیرانه، شناسایی نقاط آسیب‌پذیر و آمادگی برای مواجهه با رخدادهای احتمالی سیلاب دوچندان می‌کند.
پاییز و زمستان پیش‌رو؛ ضرورت مدیریت مبتنی بر سناریو و ریسک اقلیمی
دکتر ساری‌صراف در پایان نشست تأکید کرد که چشم‌انداز پاییز و زمستان استان آذربایجان شرقی را نمی‌توان با قطعیت، پربارش یا کم‌بارش توصیف کرد.
ویژگی اصلی شرایط اقلیمی پیش‌رو، احتمال افزایش نوسان‌پذیری، وقوع رخدادهای بارشی شدید، تغییر در زمان‌بندی سامانه‌های بارشی و افزایش اهمیت دورپیوندهای اقیانوسی ـ جوی است.
در چنین شرایطی، مهم‌ترین راهبرد برای مدیریت منابع آب، کشاورزی و مخاطرات طبیعی، گذار از مدیریت مبتنی بر پیش‌بینی‌های قطعی به مدیریت مبتنی بر سناریوهای مختلف و ارزیابی ریسک اقلیمی است.
سخن پایانی
پدیده ال‌نینو، در صورت شناخت علمی و مدیریت هوشمندانه، می‌تواند فرصتی برای بهبود منابع آبی و تقویت کشاورزی در آذربایجان شرقی باشد؛ اما در صورت بی‌توجهی به مخاطرات آن، احتمال بروز سیلاب‌های مخرب و خسارات گسترده نیز وجود دارد.
ازاین‌رو، انتظار می‌رود مدیریت بحران استان آذربایجان شرقی، شهرداری تبریز، دستگاه‌های مسئول منابع آب و کشاورزی و سایر نهادهای مرتبط، با جدیت بیشتری موضوع را پیگیری کنند و با اتخاذ تدابیر پیشگیرانه، آمادگی لازم را برای مواجهه با شرایط احتمالی فراهم آورند.
باید پدیده ال‌نینو را با مدیریت علمی، برنامه‌ریزی دقیق و آمادگی به‌موقع، به فرصتی برای آبادانی و رحمت الهی تبدیل کنیم؛ نه آنکه در برابر مخاطرات احتمالی آن غافلگیر شویم.
