پروین؛ معصومِ ایران

🔹او در اشعار خود برای تشریح وضعیت تحقیر زنان کشور واکنش‌های جدی نشان داده و هیچگاه سکوت نکرده است

عصرآزادی آنلاین/ سرویس فرهنگی: اشعار پروین اعتصامی به دلیل محتوای پندآموز و زبان گویا و روان خود، از آن سالها تاکنون در کتاب‌های ادبیات مقاطع مختلف تحصیلی ایران نگاشته شده‌اند که قطعه های اشک یتیم، پند و نصیحت، ای مرغک، آرزوی پرواز و متاع جوانی از جمله بهترین شعرهای این شاعره آذربایجانی است.
“رخشنده اعتصامی” معروف به پروین اعتصامی در ۲۵ اسفند ۱۲۸۵ شمسی در تبریز به دنیا آمد و هنگاکی که تنها ۶ سال داشت با خانواده اش به تهران مهاجرت کرد.
یوسف اعتصامی، پدر او معروف به اعتصام الملک که از نویسندگان و دانشمندان معروف ایران و مدتی هم نماینده مجلس بود نقش بسیار مهمی در زندگی او داشت و با کشف استعداد دخترش، او را در مسیری قرار داد که به یکی از شاعران بزرگ زن ایران تبدیل شد.
اعتصام الملک اولین چاپخانه را در تبریز بنا کرد و در حالی که مدیر مجله “بهار” بود اولین اشعار دخترش پروین را در همین مجله به چاپ رساند زیرا پروین از سنین کم با دنیای ادبیات و شعر آشنا شد و از کودکی به کمک پدرش به تمرین سرودن پردوخت و شعر “ای مرغک” و “گوهر و سنگ” از سروده‌های او در ۱۲ سالگی است.
خانه پدرِ پروین محل رفت و آمد شاعران و ادیبانی همچون علی اکبر دهخدا و ملک الشعرای بهار بود که شعرهای پروین را می‌شنیدند و او را تشویق می‌کردند به طوری که او در آن دوران به‌ عنوان یک زن به تحصیل پرداخت و به ادبیات فارسی و انگلیسی آنقدر مسلط شد که در مدرسه قبلی خود تدریس می‌کرد.
در سال ۱۳۰۳ شمسی، هنگامی که پروین اعتصامی ۱۸ ساله بود در جشن فارغ التحصیلی‌اش در مدرسه سخنرانی کرد و از وضعیت نامناسب اجتماعی، بی‌سوادی و بی‌خبری زنان ایران حرف زد که این سخنرانی او، به‌عنوان اعلامیه‌ای در زمینه حقوق زنان، در تاریخ معاصر ایران بسیار اهمیت داشت.
پروین در قسمت‌هایی از اعلامیه «زن و تاریخ» گفت: داروی بیماری مزمن شرق منحصر به تعلیم و تربیت است، تربیت و تعلیم حقیقی که شامل زن و مرد باشد و تمام طبقات را از خوان گسترده معروف مستفیذ نماید.
او در ۲۸ سالگی یک ازدواج ناموفق داشته و کمتر از یک سال بعد طلاق می‌گیرد اما پس از این طلاق، مجموعه اشعارش را به چاپ می رساند که بسیار مورد استقبال خوانندگان نیز قرار می‌گیرد.
وزارت فرهنگ در سال ۱۳۱۵ شمسی، مدال درجه سه لیاقت را به پروین اعتصامی اهدا می‌کند اما او این مدال را نمی‌پذیرد زیرا همیشه به سرزنش ستمگران و ثروتمندان می پرداخت و نزدیکی به دربار و قدرتمندان را به باد انتقاد میگرفت لذا گفته می‌شود که حتی رضاشاه پهلوی از او برای ورود به دربار و تدریس به ملکه و ولیعهد وقت دعوت کرده بود اما پروین این پیشنهاد را نپذیرفت.

استاد شعر و ادبیات آذربایجان شرقی در وصف پروین اعتصامی گفت: سال تولد پروین در ۱۳۸۵، سال بسیار خاصی است چرا که با انقلاب مشروطه ایران، تولد استاد شهریار، تولد صباحی گنجه‌ای و تولد یحیی آرین‌ پور مصادف بود.
“صمد رحمانی” افزود: شاعر زن در ادبیات ایران انگشت‌شمار هستند که از جمله آن‌ها پروین اعتصامی، فروغ فرخزاد و سیمین بهبهانی را می توان نام برد لذا حتی با وجود اینکه پروین و فروغ بسیار با یکدیگر مقایسه می‌شوند اما به دلیل تفاوت در سبک این دو می‌ توان رابطه این دو شاعر را رابطه مادر فرزندی عنوان کرد.
وی با اشاره به اینکه تفاوت بین این دو شاعر در خانه‌ای است که در آن بزرگ شده‌اند اضافه کرد: در حالی که فروغ در خانواده‌ای بزرگ شده بود که پدرش نظامی و مخالف مطالعه وی بود اما پروین اعتصامی در خانه‌ای بزرگ شد که پدرش یوسف اعتصامی مترجم متبحری بود که زمینه‌ساز ورود وی به ادبیات گردید و پروین به دلیل ارتباط پدرش با شاعران و نویسندگان برجسته آن زمان، توانست از کودکی شعر بسراید.
یک ادبیات‌ پژوه کشور نیز با اشاره به اینکه پروین به کرات درباره زنان صحبت کرده است گفت: او جایی که احساس می‌کند نگرش صحیحی در جامعه نیست و زنان در جایگاه درستی نیستند، از مکانیسم دفاعی استفاده می‌کند زیرا شالوده و محور عالم را در اشعار خود، زن تلقی می‌کند و جالب اینکه برای تشریح وضعیت تحقیر زنان جامعه واکنش‌های جدی در اشعار خود نشان داده و هیچگاه سکوت نکرده است.
“علی باقرزاده” در تشریح منظره‌های اشعار پروین اعتصامی افزود: پروین در مناظره‌هایش بسیار هوشمندانه نقد می‌کند و نقدهای سیاسی را بسیار خاص در قالب مناظره و جان‌ بخشی به اشیا انجام می‌دهد و واکنش‌های جبرانی در شعرهایش دارد.
وی با بیان اینکه حکایت‌های پروین اعتصامی دارای ویژگی‌ های روانشناسی هستند اضافه کرد: او دارای حداقل ۲۰ حکایت مانند “دزد و قاضی” و “سیر و پیاز” است که شخصیت‌هایش دچار فرافکنی هستند و برخی شخصیت‌ های حکایات او با وجود ویژگی‌های دیوانگی، بسیار عاقل و خردمند هستند که بسیار تند نقد می‌کنند.

سرانجام پروین اعتصامی، زمانی که تنها ۳۵ سال داشت به بیماری حصبه دچار شد و با کوتاهی و سهل انکاری طبیب معالج خود در درمان، در ۱۶ فروردین ماه ۱۳۲۰ چشم از جهان فروبست و در آرامگاه خانوادگی خود در شهر قم، کنار مزار پدرش و در جوار بارگاه حضرت معصومه (س) به خاک سپرده‌ شد.
با این اوصاف، اساتید و کارشناسان حوزه شعر و ادبیات کشور معتقدند پروین اعتصامی از جمله شاعرانی است که با کوتاهترین بیت‌ها، جملات و کلمات می‌تواند مفاهیم عمیقی را به مخاطب انتقال دهد اما اینکه چرا در زادگاه و موطن خود مورد بی مهری قرار گرفته و حتی از مناسب سازی نزدیکی خانه – موزه او دریغ می شود جای تامل و تعجب دارد!