کشاورزی مُدرن ناجی آذربایجان شرقی در بحران منابع آبی

اکثر استان‌های ایران در سال‌های اخیر با شدیدترین نوع خشکسالی در ۵ دهه گذشته مواجه بوده‌اند که در این شرایط استفاده بهینه از منابع آب و خاک در بخش کشاورزی یک امر بسیار ضروری و اجتناب‌ناپذیر محسوب می‌گردد.

مطابق اظهارات کارشناسان، در کشت‌های گلخانه‌ای به سبب بسته بودن محیط، هدر رفت آب از راه های مختلف نظیر تبخیر و غیره بسیار کاهش می یابد و با استفاده از روش‌های مکانیزه آبیاری همانند بوم آبیاری، نوار آبیاری و غیره مصرف آب به حداقل خواهد رسید، برای مثال کشت به ازای تولید هرکیلو کاهو در فضای باز حدود ۱۵۰ لیتر آب احتیاج دارد در حالی که برای تولید هر کیلو کاهو در گلخانه فقط ۹ لیتر آب مصرف می‌شود.

یک کارشناس حوزه شهرک‌های کشاورزی بر ضرورت بازنگری در الگوی کشاورزی سنتی و تمرکز بر پروژه‌های بزرگ از جمله گلخانه‌ ها در استانهای مستعد کشور همچون آذربایجان شرقی تاکید کرد و گفت: امروزه اقتصاد کشاورزی استانها با روش‌های سنتی قابل‌ تداوم نیست و باید با بهره‌گیری از گلخانه‌ها و تکنولوژی‌های نوین آبیاری، منابع آبی محدود را مدیریت کرد.

داور نامدار با اشاره به اینکه گلخانه‌ها در مقیاس کوچک‌تر اقتصادی نیستند افزود: برای رسیدن به بهره‌وری مناسب باید بر مگا‌پروژه‌ها و گلخانه‌های بزرگ همانند آنچه که در منطقه آزاد ارس مشاهده می‌کنیم تمرکز کرد اما با این حال، پروژه‌های کوچک هم نباید رها شوند بلکه باید ساماندهی شده و منسجم در مناطق مختلف استانهای کشاورزمحور مورد اجرا قرار گیرند.

وی اضافه کرد: هر چند ساخت هر مترمربع گلخانه حدود ۲۰ میلیون تومان هزینه دارد تاکید کرد: بر این اساس، کشت گندم و دانه های روغنی در گلخانه‌ها صرفه اقتصادی ندارد اما از نظر فنی، کشت هر گونه محصول در داخل گلخانه امکان‌پذیر است و وقتی تولید به محیط های کنترل شده مانند گلخانه منتقل شود ریسک‌های آن کاهش پیدا می کند که این یک مزیت بزرگ برای فعالیت تولیدی در روزگار بی‌آبی است.

رئیس سازمان جهادکشاورزی آذربایجان شرقی از صرفه‌ جویی ۳۰ میلیون مترمکعبی آب با توسعه کشت‌های کنترل‌شده در سطح این استان خبر داد و گفت: در سال‌های اخیر، کمبود آب در استان و خصوصاً در منطقه دریاچه اورمیه، به مشکلی جدی تبدیل شده و لزوم استفاده از سیستم‌های نوین آبیاری و کاشت محصولات کم‌آب‌بر، بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود.

شهرام شفیعی با تأکید بر اینکه توسعه کشت‌های گلخانه‌ای به عنوان یکی از راهبردهای اصلی کنترل مصرف آب بدون کاهش تولید در دستور کار سازمان قرار گرفته است افزود: در حال حاضر، ۳۷۰ هکتار از اراضی آذربایجان شرقی به کشت محصولات متنوعی از جمله سبزی و صیفی، توت‌ فرنگی، میوه‌های گرمسیری و گل‌های زینتی در محیط‌های کنترل‌شده اختصاص یافته است.

وی اضافه کرد: این سطح زیر کشت، منجر به تولید ۱۰۰ هزار تن محصول و صادرات ۳۰ هزار تن شده و درآمدی ارزی بالغ بر ۸۰ میلیون دلار را برای آذربایجان شرقی به همراه داشته و از سوی دیگر، بهره‌وری آب نیز به‌ طور قابل‌توجهی افزایش یافته است.

شفیعی از احداث واحدهای جدید در این حوزه نیز خبر داد و یادآور شد: هم‌اکنون ۴۵۰ تا ۵۰۰ هکتار از واحدهای گلخانه‌ای با پیشرفت فیزیکی بین ۱ تا ۶۰ درصد در حال احداث هستند که با بهره‌برداری از آن‌ها، ظرفیت تولید در سطح آذربایجان شرقی ۲۵۰ هزار تن افزایش خواهد یافت و به تبع این افزایش تولید، صادرات و درآمد ارزی استان نیز رشد چشمگیری خواهد داشت.

رئیس سازمان جهادکشاورزی استان از پیش‌بینی اشتغال بیش از ۵ هزار نفر در واحدهای جدید سخن به میان آورد و تاکید کرد: شهرستان‌های جلفا، مرند، تبریز، شبستر و هریس پیشروترین مناطق استان در توسعه گلخانه‌ها هستند اما طبق چشم‌انداز ۵ ساله آذربایجان شرقی، سطح گلخانه‌ها به یکهزار و ۵۰۰ هکتار خواهد رسید که این امر علاوه بر صرفه‌جویی ۳۰ میلیون مترمکعبی در مصرف آب، زمینه اشتغال مستقیم برای ۱۸ هزار نفر را نیز فراهم خواهد کرد.

افزایش تولید، افزایش کیفیت، صرفه جویی در مصرف آب، عدم وابستگی به تولید با شرایط محیطی و اشتغال آفرینی از مهمترین مزایای ایجاد مجتمع های گلخانه‌ای در سطح آذربایجان شرقی است.

کشت گلخانه‌ای، بهره‌وری آب را تا ۱۰ برابر، میزان تولید را ۱۰ تا ۱۲ برابر و میزان درآمد کشاورزان را ۲۰ تا ۳۰ برابر افزایش می‌دهد و نکته مهم اینکه به ازای راه اندازی هر هکتار سیستم گلخانه‌ای، بیش از ۱۲ فرصت شغلی مستقیم و ۱۵ شغل غیرمستقیم ایجاد می‌شود.

با توجه به مزایای متعدد این نوع کِشت، تدوین ضوابط و مقررات جامع برای طراحی مجتمع گلخانه ای و بهره‌برداری از این مجموعه‌ها، در راستای حفظ محیط زیست، ارتقای کیفیت محصولات کشاورزی و نهایتاً تامین امنیت غذایی استان باید در دستور کار متولیان امر قرار گیرد.

نکته جالب توجه اینکه، منطقه آزاد ارس قطب تولید محصولات گلخانه ای در آذربایجان شرقی و شمال‌غرب ایران است که ۵۰۸ هکتار از اراضی آن به گلخانه‌ ها اختصاص یافته است، ۲۴۲ هکتار آن در حال بهره‌برداری بوده و ۲۶۶ هکتار نیز در حال ساخت است که بیش از ۵۰ درصد گلخانه‌های آذربایجان‌ شرقی را در خود جای داده است.

بدین ترتیب، در ایامی که کمبود آب یکی از تنگناهای توسعه اقتصادی در آذربایجان شرقی محسوب می‌شود هرگونه اقدام در حوزه بهره وری از منابع آبی می تواند گامی موثر در جهت توسعه اقتصادی این استان باشد لذا همان‌طور که تجربیات منطقه آزاد ارس نشان داد گلخانه‌ها یکی از سودآورترین بخش های کشاورزی شمال‌غرب کشور هستند که با افزایش عملکرد در واحد سطح، در شرایط بحران آبی ناشی از خشکی دریاچه اورمیه، کاهش آب سدها و غیره می‌تواند به این هدف جامه عمل بپوشاند به شرطی که به ورطه فراموشی سپرده نشود!