صدای ناقوس عمارت ساعت، صدای تاریخ تبریز در هر ساعت

عصرآزادی آنلاین/ شهرام صادق زاده

احیای بناهای نمادین تنها یک پروژه عمرانی نیست بلکه بخشی از سیاست هویت‌بخشی شهری و بازتعریف رابطه شهروندان با میراث فرهنگی خود محسوب می‌شود و باید همگام با سایر نقاط جهان، در دستور کار مدیران شهرهای گردشگرپذیر دیار آذربایجان نیز قرار گیرد.
خوشبختانه در تبریز، مرمت و فعال‌سازی عمارت‌های تاریخی، به‌ویژه بناهای شاخص شهری به یکی از محورهای مدیریت شهری تبدیل شده است؛ رویکردی که گرچه مقداری دیر شروع شده اما هدف آن، تبدیل میراث تاریخی به فضایی زنده و در دسترس مردم و گردشگران می‌باشد.
هرچند به گفته صاحب نظران تاریخی و کارشناسان میراث فرهنگی و مرمتی، ساختار بنای “عمارت ساعت” به دلیل ساخت اصولی آن، هیچ مشکلی ندارد اما باید توجه داشت که این بنای سمبولیک رفته رفته قدیمی‌تر می شود و باید مراقبت های لازم مرمتی و کافی از این حافظه تاریخی مردم تبریز به عمل آید.
بدون شک، ساخت عمارت ساعت تبریز در زمان خود از شاهکارهای معماری ایران و جهان محسوب می شد و در ساخت آن علاوه بر مهندسان آلمانی، آودیس اوهانجانیان شهروند ارمنی ساکن تبریز و نیز محمد معمار، تمام جنبه های فناورانه و معماری و ساخت و ساز را رعایت کرده اند، به گونه ای که پنجره‌های بنا که ارتفاع بعضی از آنها به بیشتر از ۴ مترمی رسد، از چوب مَمرَز ساخته شده و در داخل دیوارهای ساختمان کانال کشی بخاری ذغالی تعبیه شده است؛ مواردی که شاید برای مهندسان و ناظران امروزی ما جالب و یک درس تخصصی باشد…

◾️عمارت ساعت تبریز با صرف تنها ۲۵۰ هزار تومان ساخته شده است

عمارت تاریخی ساعت یا همان شهرداری تبریز یکی از بناهای شاخص، دیدنی و یادگار جریانات مختلف سیاسی و فرهنگی کلانشهر تبریز است که به سبک معماری نئوگوتیک آلمانی ساخته شده و به شکل عقابی است که بال های خود را باز کرده است؛ برج این بنا نیز یک ساعت زیبا دارد که در هر ساعت یک‌بار به صدا در می آید و این زنگ ۸۵ سال است با فکر و ذهن شهروندان عجین شده است.
این بنا در قلب شهر تبریز که تبریزیان آن را میدان ساعت یا همان “ساعات قاباغی” می نامند، قرار گرفته است و در فاصله سال های ۱۳۱۴ تا ۱۳۱۸ شمسی به همت حاج ارفع الملک جلیلی، اولین شهردار این شهر و با صرف تنها ۲۵۰ هزار تومان ساخته شد و حیرت همگان را برانگیخت.
این اثر تاریخی و زیبا که در تاریخ ۲۹ تیر ۱۳۷۷ به ‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌، دارای یک برج ساعت چهار صفحه‌ای به‌ ارتفاع ۳۰٫۵ متر است که با طنین موزون زنگ‌هایش، علاوه بر ناقوس ساعتی خود هر ۱۵ دقیقه یک‌ بار نیز با یک زنگ، گذشت زمان را به گوش مردم ساکن هسته مرکزی تبریز می‌رساند.
هم اکنون این بنای تاریخی به دلیل گذشت زمان و کاربری های مختلف و به خصوص استقرار شورای شهر که اخیراً از آن خداحافظی کرده و به ساختمان جدید در خیابان دوکمال منتقل شده است به محل پر رفت و آمد مردم تبدیل شده بود.
صاحب نظران حوزه تاریخ و کارشناسان میراث فرهنگی از چند سال پیش معتقد بودند که بنای تاریخی عمارت ساعت دیگر تحمل ترددهای پرتعداد ارباب رجوع برای دیدار با اعضای شورا را ندارد و باید زودتر از این، با آن وداع می‌کردند اما باز هم جای شُکرش باقی است که بالاخره همت کرده و از ۲۵ اسفند ۱۴۰۴ به دوران استثمار خود بر این بنای بی‌نظیر خاتمه دادند.

◾️ارتقای زیرساخت‌ها و خدمات گردشگری عمارت ساعت باید دوچندان شود

در آستانه سال نو و ایام تعطیلات عید نوروز ۱۴۰۵ گویا قرار است تعداد ۱۱ تخته فرش نفیس قدیمی در عمارت ساعت اکران شده و ۱۰ کلیپ‌ معرفی تبریز نیز به زبان ترکی، فارسی، انگلیسی و عربی پخش گردد.
رئیس کمیسیون سرمایه‌گذاری و گردشگری شورای ششم شهر تبریز با استناد به آمار ارائه‌ شده از سوی اداره‌کل میراث فرهنگی آذربایجان شرقی گفت: عمارت ساعت در سال گذشته به‌عنوان نخستین مرکز پربازدید شهر تبریز و دومین مجموعه پربازدید سطح استان شناخته شده است که این موضوع اهمیت ارتقای زیرساخت‌ها و خدمات این مجموعه تاریخی را دوچندان می‌کند.
حجت‌الاسلام سیدکاظم زعفرانچی‌لر با اشاره به اقدامات انجام‌گرفته در حوزه مرمت عمارت ساعت افزود: طراحی‌ های لازم برای ساماندهی مجموعه عمارت ساعت انجام شده و تأییدیه‌های مربوطه نیز از سوی میراث فرهنگی اخذ شده است.
وی اضافه کرد: وضعیت فعلی برخی سازه‌ها از جمله تجهیزات دیتاسنتر در محوطه عمارت از نظر سیمای بصری مناسب نیست و مقرر شده شرکت مربوطه نسبت به ساماندهی و اجرای سازه‌های پیش‌ ساخته اقدام کند کمااینکه خرده‌کاری‌های داخلی ساختمان نیز در دست اجرا قرار دارد و باید تا پیش از آغاز سال جدید تکمیل شود.
زعفرانچی‌لر تاکید کرد: ساماندهی ورودی عمارت نیز بحث مهمی است که طبق برنامه‌ریزی‌های انجام شده مقرر شده تا ورودی اصلی مجموعه تاریخی عمارت ساعت از سمت میدان ساعت باشد تا دسترسی گردشگران تسهیل گشته و تالار فرش جهت بازدید مسافران در دسترس قرار گیرد.
وی متذکر شد: پیشنهاد داده‌ایم تا نخستین دستگاه حوله‌بافی موجود ایران که در مجموعه برق لامع تبریز قرار دارد به عمارت ساعت منتقل گردد که این اقدام جالب می‌تواند به معرفی بهتر صنایع‌دستی و هویت تاریخی شهر اولین‌ها کمک کند.

◾️مراقبت از عمارت ساعت جایگاه آینده آن را در حافظه شهری تثبیت می‌کند

در سال ۱۳۸۶ شمسی و به مناسبت بزرگداشت یکصدمین سال تاسیس عمارت شهرداری تبریز به‌عنوان اولین انجمن شهر و بلدیه ایران در تبریز به نخستین موزه شهر و شهرداری های کشور تبدیل و مورد بهره برداری قرار گرفت.
در این کاخ – موزه، تالارهای مختلفی نظیر تالار دوربین‌های عکاسی قدیمی، چاپ و نشر، هنرهای معاصر، خوشنویسی و غیره قرار دارند که در داخل هر یک از این تالارها یادگارهای ارزشمندی از قبیل اشیاء، آثار و اسناد قدیمی مربوط به بلدیه تبریز، هدایای مقامات و شخصیت‌های خارجی به شهرداران تبریز، سفرنامه‌های نوشته شده درباره تبریز، تجهیزات، امکانات و اسناد مربوطه به شهر نخستین‌ها با همکاری شهرداری تبریز و برخی از شهروندان تبریزی جمع‌آوری و در معرض دید عموم مردم قرار گرفته است.
یکی از مهم‌ترین و بارزش‌ترین تالارها، تالار فرش موزه شهرداری تبریز است که در آن، گنجینه‌ای بی‌نظیر و ارزشمند از فرش‌ها و قالی‌هایی با قدمتی بالغ بر ۱۱۰ سال به نمایش گذاشته شده‌اند، همچنین ۱۲ تخته فرش موجود در این مجموعه مربوط به فرش‌هایی است که از زمان تاسیس عمارت شهرداری تبریز تا سال ۱۳۲۰ شمسی به دستور ارفع الملک جلیلی – اولین شهردار تبریز – بافته شده و به اتمام رسیده و اخیراً نیز قرار است ۱۱ تخته فرش نفیس دیگر به همت شورای ششم شهر تبریز و در تعطیلات عید نوروز ۱۴۰۵ به آن اضافه شده و اعتبار و جایگاه والای تبریز را به جهانیان نشان دهد.
بدین ترتیب، اکنون مراقبت از عمارت ساعت تبریز به‌عنوان یکی از نمادهای هویتی تبریز و اولین بلدیه ایران، آزمونی که نتیجه آن می‌تواند جایگاه آینده عمارت ساعت را در حافظه شهری تبریز تثبیت کرده و رویکرد فرهنگی مدیریت شهری را در عمل مَحَک بزند.