رَبع رشیدی تبریز مُعرف غنای تاریخ ایران

عصرآزادی/ شهرام صادق زاده

مجموعه تاریخی شهرک دانشگاهی ربع رشیدی تبریز که در سال ۱۳۵۴ خورشیدی در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده، به همراه وقف نامه ربع رشیدی که یکی از معدود آثار ثبت شده در فهرست میراث یونسکو است همچنان مورد بی‌مهری متولیان و مسئولان قرار گرفته و در ادوار گذشته به بهانه‌های واهی از گزند بی‌تدبیران دنیای مدرن در امان نمانده و گویا به تازگی و پس از خواب خرگوشی ارزش این محوطه علمی را درک کرده‌اند!
فراهم شدن شرایط آزادسازی محدوده تاریخی ربع رشیدی تبریز، زمینه اجرای کاوش‌های باستان‌ شناسی و پیشبرد پرونده ثبت جهانی این مجموعه عظیم تاریخی را به وجود خواهد آورد تا با راهکارهای لازم در زمینه تسریع در روند احیا، کاوش و ثبت جهانی این اثر تاریخی، وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی کشور بتواند با نظر متخصصان امر، مراحل معرفی هرچه بهتر و مجدد آن به جهانیان را عملیاتی سازد.
به اعتقاد کارشناسان، برای تحقق اهداف پیش‌ بینی‌شده در زمینه احیا و ثبت جهانی این مجموعه تاریخی، باید موانع موجود در مسیر آزادسازی محدوده آن برطرف شده و از همه ظرفیت‌های قانونی و اجرایی موجود استفاده گردد زیرا احیای ربع رشیدی تنها اجرای یک پروژه میراث فرهنگی نیست بلکه اقدامی هویت‌ ساز و توسعه‌ محور برای خطه آذربایجان محسوب می‌شود.
در حقیقت، احیای مجموعه ربع رشیدی همانا احیای بخشی از هویت علمی، فرهنگی و تمدنی منطقه آذربایجان قلمداد می‌شود که اگر این طرح با هماهنگی دستگاه‌های مسئول و با تکیه بر ظرفیت‌های ثبت جهانی، حفاظت میراثی، گردشگری فرهنگی و بازآفرینی شهری پیش برود، می‌تواند به یکی از نمونه‌های شاخص مداخله موفق در باززنده‌سازی میراث تاریخی کشور تبدیل شود؛ الگویی که هم گذشته را پاس می‌دارد و هم آینده را می‌سازد…

◾️ربع رشیدی برای دریافت ردیف بودجه‌ جهت ادامه کاوش‌ها همچنان در مضیقه مانده است!

خرابه‌های فعلی ربع رشیدی، باقیمانده شهرک علمی و دانشگاهی زمان غازان خان ایلخانی است که توسط وزیر نامی ایران – خواجه رشید الدین فضل الله همدانی – در سال ۷۰۰ هجری قمری در شمال شرق باروی شهر تبریز در محله رشیدیه ساخته شد، این دانشگاه شامل چهار دانشکده در چهار طرف بود و شهرت آن به نام ربع رشیدی برگرفته از نام اربع یا عدد چهار عربی است؛ بر اساس مستندات تاریخی این شهرک بیش از ۳۰ هزار خانه، حجره و دیگر بناهای شهری داشته و در دوران اوج حیات خود، مورد مراجعه مستقیم دانشمندان معروف جهان، از جمله پزشکان و محققین یونان، رُم، مصر، چین و دیگر ممالک آن روز آسیا و اروپایی قرار می گرفت.
طبق شواهد تاریخی و از مضمون نامه ای که خودِ خواجه رشیدالدین فضل الله به دو پسرش درباره ساختمان این بنا نوشته، چنین برداشت می شود که در آن زمان مجموعه ربع رشیدی در جایگاه دانشگاهی بوده که از هر دانشی در آنجا شعبه ای راه اندازی شده بود و ۶ هزار تن دانشجو در آن تحصیل می کرده‌اند و خواجه، اوقافی برای تکمیل کتابخانه و مدرسه و نشر کتب و تأمین هزینه زندگی و تحصیل طلاب علوم مختلف اختصاص داده بود و دانشمندان بزرگ از هر گوشه گرد آورده و به کار تألیف و تدریس گماشته و مقرری آبرومندی برای آنان تعیین کرده بود و از آن میان، ۵۰ پزشک و چندین جراح از هند، مصر، چین و شام در آنجا مشغول به کار بوده‌اند.
اما متاسفانه اکنون چه؟! در حفاظت از تاریخ زادگاه خود همواره دچار سهل انکاری می شویم؛ زمانی که خواجه رشیدالدین این مجتمع عظیم علمی را در شهر تبریز تأسیس می‌کرد، فکر این را نمی‌کرد که روزگاری می رسد که مرکز گفتمان علمی باارزش او میان تمدن‌ها، به این حال و روز بیفتد و جای بسی تأسف است که این مجموعه تاریخی برای دریافت ردیف بودجه‌ای خود جهت ادامه کاوش‌های باستان‌شناسی، مطالعات مرمتی و حفاظتی همچنان در مضیقه بماند!
بر اساس اسناد و مدارک موجود، ربع رشیدی در عصر خویش نماد آموزش عالی و جامع تمام دانش‌های روز دنیا بوده و اگر تهاجمات دشمنان، زلزله، استبداد و حکومت‌های زورگو و عوامل مخرب، مانع پیشرفت این مجتمع دانشگاهی نبود، ربع رشیدی در حال حاضر به مراتب پیشرفته‌تر و یا همتراز با دانشگاه‌های بزرگ جهان همچون کمبریج، لیون، ونیز، سوربن، آکسفورد، هاروارد و سایر دانشگاه‌های پیشرفته و مطرح جهان بود اما اکنون برای تسهیل شرایط تداوم انجام مطالعات کامل‌تر جهت روشنگری تاریخ در زیر خاک مدفون شده این اثر جهانی اندرخم یک کوچه‌ایم!

◾️امکان خلق یک کانون جدید ایران برای حضور گردشگران و پژوهشگران فراهم خواهد شد

مدیرعامل شرکت بازآفرینی شهری ایران از پیگیری برنامه‌ای چندوجهی برای احیای مجموعه تاریخی ربع رشیدی تبریز خبر داد و گفت: این طرح با رویکرد ثبت جهانی، بازآفرینی هویت تاریخی تبریز و توسعه گردشگری فرهنگی در دستور کار ستاد ملی بازآفرینی قرار گرفته است به طوری که رویکرد اصلی این پرونده، صرفاً حفاظت کالبدی از یک محوطه تاریخی نیست بلکه احیای مجموعه ربع رشیدی با هدف بازسازی شکوه تاریخی و اعتلای علمی ایران دنبال می‌شود؛ پروژه‌ای که ابعاد میراثی، هویتی، فرهنگی و ظرفیت‌های آموزشی، پژوهشی و گردشگری را در بر خواهد گرفت.
“عبدالرضا گلپایگانی” با بیان اینکه ربع رشیدی یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های میراث تمدنی ایران در حوزه علم، آموزش، وقف و سازمان فضایی شهری به شمار می‌رود درباره آخرین وضعیت پرونده ثبت جهانی مجموعه ربع رشیدی اظهار کرد: در اسناد ارائه‌ شده، ثبت جهانی ربع رشیدی به‌ عنوان هدف اصلی پرونده مورد تأکید قرار گرفته و بر همین اساس، پرونده این اثر در سال ۱۴۰۴ به یونسکو ارسال شده و پس از دفاعیات لازم، در مسیر طی تشریفات ثبت جهانی قرار گرفته است که این موضوع می‌تواند جایگاه تبریز را به‌عنوان یکی از کانون‌های تمدنی و علمی ایران بیش از پیش در سطح بین‌المللی تقویت کند.
وی با بیان اینکه احیای ربع رشیدی نیازمند نگاه یکپارچه و فرابخشی است تاکید کرد: در این پروژه، علاوه بر توجه به ارزش‌های تاریخی و فرهنگی، باید زیرساخت‌های لازم برای حضورپذیری، معرفی و بهره‌ برداری متناسب از مجموعه نیز فراهم شود لذا بر همین اساس، در پیشنهادها و برنامه‌های مطرح‌ شده، موضوعاتی نظیر ایجاد راه دسترسی از خیابان اصلی، شکل‌گیری مرکز مجموعه گردشگری و ایجاد بازارچه صنایع دستی برای احیای صنایع دستی ربع رشیدی پیشنهاد شده است؛ محورهایی که می‌توانند ضمن تقویت کارکرد فرهنگی مجموعه، زمینه رونق اقتصادی منطقه و توسعه گردشگری فرهنگی را نیز فراهم کنند.
گلپایگانی با تاکید بر اینکه مجموعه ربع رشیدی از منظر بازآفرینی شهری نیز واجد اهمیت دوچندان است خاطرنشان کرد: این مجموعه تاریخی می‌تواند به عنوان یک موتور محرک برای بازتعریف هویت مکان، ارتقای کیفیت محیط شهری و پیوند دادن میراث تاریخی با زندگی معاصر عمل کند زیرا زمانی که یک محوطه تاریخی با چنین پیشینه‌ای در قالب برنامه‌ای منسجم احیا شود، نه‌تنها از فرسودگی و گسست هویتی جلوگیری می‌شود بلکه امکان خلق یک کانون تازه برای حضور شهروندان، گردشگران، فعالان فرهنگی و پژوهشگران نیز فراهم می‌آید.

بدین ترتیب باید بدانیم زمانی که کشورهای اروپایی در تاریکی و جهل قرون وسطی و حاکمیت کلیسا به سر می برد، مجموعه ربع رشیدی در تبریز به عنوان نخستین شهرک دانشگاهی بنا نهاده شد؛ علم و دانش به زبان های عربی، تورکی، سانسکریت، یونانی و چینی در آن تدریس شده و جهانیان از فناوری‌های روز بهره‌مند می‌شدند و اکنون وقتش رسیده تا به افتخارات نیاکان‌مان ارج نهیم.