جهان در حسرت فرش دستباف تبریز!

رئیس اداره فرش آذربایجان شرقی می‌گوید در حالی که صادرات فرش دستباف تبریز از طریق گمرک به صفر رسیده، اما از مسیرهای دیگر انجام می‌شود و در آمار رسمی گمرک ثبت نمی‌شود!

عصرآزادی/ شهرام صادق زاده

کُهن‌شهر تبریز که روزگاری به عنوان قطب اصلی تولید و صادرات فرش جهان شناخته می‌شد اکنون و پس از جنگ‌های ۱۲ و ۴۰ روزه اخیر تحت تأثیر مستقیم محاصره دریایی و قطع ۱۰ ساله بودجه بیمه قالی‌بافان، متاسفانه در آستانه یک بُن‌بست تاریخی قرار گرفته است در حالی که با تصویب شورای جهانی صنایع دستی در سال ۱۳۹۴ خورشیدی، این شهر با در نظر گرفتن شاخص‌های مختلف به عنوان شهر جهانی بافت فرش و پایتخت فرش دستباف جهان انتخاب شد اما چه فایده که، هیچ‌یک از امتیازات و پتانسیل‌های جهانی آن به چشم نمی‌آید!
به گفته فعالان بازار فرش دستباف، علیرغم اینکه صادرات فرش در دهه ۶۰، حدود ۲ میلیارد دلار بود اما، در چند سال اخیر صادرات فرش به کمتر از ۵۰ میلیون دلار رسیده و با تداوم شرایط زیان‌دِه فعلی، رفته‌رفته شاهد نابودی هنر – صنعت فرش دستباف هستیم؛ هنری که با صنعت تلفیق شده و با گِره‌های معروف تورک که از اجدادمان به یادگار مانده، بایستی افتخار کسب می‌کردیم‌، اما هنوز در اول راهیم.
روز ۲۰ خرداد مطابق با ۱۰ ژوئن که روز جهانی صنایع‌ دستی نامگذاری شده است، در تقویم ایران نیز این روز به نام “روز ملی فرش” نامیده می‌شود تا فرش دستباف تبریز که یکی از اصلی‌ترین صنایع‌ دستی ایران بوده و همواره مورد توجه جهانیان قرار می‌گیرد شاید بخشی از مشکلات فعالان آن مرتفع گردد!
در گفتگو با تولیدکنندگان و صادرکنتدگان فرش دستباف در بازار تبریز به این نتیجه می‌رسیم که در حوزه صادرات موانعی همچون تحریم‌های بین‌المللی، مشکل نقل‌وانتقال پول و رقابت سنگین کشورهایی مانند هند، چین، پاکستان و ترکیه و عقب ماندگی کیفیت فرش دستباف ما از لحاظ طرح و نوع آن، سهم ایران را در بازار جهانی کاهش داده و جالب اینکه ما، هیچ برنامه‌‌ای در این خصوص نداریم…

◾️اگر پیمان‌سپاری ارزی برداشته ‌شود، صادرات فرش دوباره رونق می‌گیرد

وجود بزرگترین بازار سرپوشیده جهان که بخش اعظم آن را تیمچه و سراهای فرش دستباف تشکیل می‌دهد، نشان‌ دهنده جایگاه مهم فرش تبریز در ایران و جهان است و در حقیقت، خاستگاه گِره تورک است که بهترین گِره دنیا در بافت فرش را به خود اختصاص داده است.
تبریز شهر جهانی فرش دستباف و دارای ثبت جهانی است و ۹ نشان جغرافیایی در آذربایجان شرقی به ثبت رسیده که شامل تبریز، هریس، تابلوفرش سردرود، خواجه، سراب، آذرشهر، بخشایش، مهربان و شربیان است بنابراین منطقه آذربایجان، نقطه ثقل فرش دستباف کشور است و ظرفیت و پتانسیل بالایی دارد که در صورت نبود حمایت‌های جدی، قطع اشتغال این حرفه می‌تواند تبعات اجتماعی گسترده‌‌ای در مناطق فرش‌‌محور به دنبال داشته باشد!
هنر – صنعت فرش ایران از دیرباز با تبریز و منطقه آذربایجان عجین بوده و دارای جایگاه ویژه‌ای است به طوری که اگر هنر – صنعت فرش دستباف رونق یابد علاوه بر اشتغال‌زایی برای بخش عظیمی از اهالی این استان، باعث رونق اقتصادی و ارزآوری ملی نیز می‌گردد و این موضوع، دقیقاً باید مورد حمایت جدی دولت قرار گیرد.
رئیس کمیسیون فرش، صنایع دستی و گردشگری اتاق بازرگانی تبریز با انتقاد از بی‌توجهی به این صنعت گفت: هنر – صنعت فرش دستباف تبریز واقعاً مظلوم واقع شده است زیرا فرش نگین کالاهای ایرانی است و ارزش آن از الماس هم بالاتر است اما دولت‌ها حمایت لازم را از این حوزه انجام نمی‌دهند و توجهی به این صنعت نداشته‌اند!
“احد عظیم‌زاده” با تاکید بر لزوم تعیین تکلیف پیمان‌سپاری ارزی افزود: در صورتی که پیمان‌سپاری ارزی برداشته ‌شود، صادرات فرش دوباره رونق می‌گیرد زیرا فرش‌های سنتی، خریدار کمی دارند و باید مطابق با نیاز و سلیقه بازارهای داخلی و خارجی پیش برویم.
عظیم‌زاده با بیان اینکه فرش دستباف ایران همواره در جهان در رده اول بوده و هست تاکید کرد: با این حال از نظر فروش در بازارهای جهانی در رتبه ششم قرار داریم و باید تلاش کنیم به جایگاه اول یا دوم برسیم زیرا فرش دستباف تبریز در سطح جهان بسیار مشهور بوده و تمام اهتمام ما بر این است که در داخل و خارج کشور شناخته شده‌تر شود و در رتبه‌های برتر جهانی قرار گیرد.

◾️حدود ۲۰۰ هزار نفر در آذربایجان شرقی از طریق فرش‌بافی ارتزاق می‌کنند

طبق تحقیقات خبرنگار “عصرآزادی” فعالان فرش دستباف تبریز انتظار دارند زمینه تصاحب دوباره بازارهای از دست رفته فرش دستباف این دیار در کشورهای اروپای غربی و آمریکای شمالی محقق گردد زیرا رقبای فرش دستباف تبریز که اکنون میدان دار تجارت فرش شده و جایگاه سنتی و تاریخی ما را تصاحب کرده اند، متوجه حضور مجدد تجار آذربایجانی‌ الاصل در این بازارها شده و عرضه تولیدات بی کیفیت بنام تبریز متوقف گردد.
همواره بر لزوم توجه به احیای مرکز ملی فرش تاکید می شود و اینکه، آسیب‎ شناسی تنزل رتبه جهانی فرش دستباف تبریز در امر صادرات ضرورت دارد و پیمان‌ سپاری ارزی، تهدیدی جدی برای صادرات فرش دستباف آذربایجان بوده و باعث تنزل جایگاه آن شده است اما گوش شنوایی وجود ندارد و فرش دستباف در داخل کشور مورد بی‌مهری قرار می‌گیرد حال آنکه جهانیان، فرش دستباف دیار آذربایجان را دَرک کرده‌اند و ما هنوز اندرخم یک نقشه‌ایم!
از قرار معلوم، به غیر از مشکل بیمه قالی‌بافان، چالش بزرگ دیگر این صنعت، عدم دسترسی به تسهیلات بانکی است که فعالان فرش‌بافی می‌گویند از دریافت حتی مبالغ اندک وام نیز محروم هستند در حالی که این وام‌ها می‌تواند در ادامه فعالیت آن‌ها بسیار مؤثر بوده و جایگاه هنر – صنعت فرش تبریز را ارتقا بخشد.

رئیس اداره فرش اداره‌کل صمت آذربایجان شرقی با اشاره به ظرفیت‌های گسترده منطقه آذربایجان در حوزه فرش گفت: حدود ۲۰۰ هزار نفر در آذربایجان شرقی از طریق این حرفه ارتزاق می‌کنند، دو هزار فروشنده فرش دستباف و ۱۷۵ طراح و نقاش فرش در سطح استان فعالیت دارند و ۸۰ درصد تأمین و توزیع مواد اولیه تولید فرش نیز در داخل استان انجام می‌شود.
“علی سلیمانی” با بیان اینکه فرش دستباف تبریزدوردانه صنایع‌دستی ایران است و به‌حق، انتظارات از این حوزه بسیار بالاست افزود: باید در زمینه امنیت شغلی تولیدکنندگان و حمایت‌ از صادرات آن اقدامات جدی‌تری انجام شود زیرا تسهیلات ۴ درصدی یکساله پاسخگوی نیاز این حوزه نیست لذا با توجه به اینکه فروش و صادرات یک تخته فرش ممکن است تا ۵ سال زمان‌بر بوده و بازگشت سرمایه حداقل بین ۳ تا ۵ سال طول می‌کشد، تسهیلات باید ۵ تا ۷ ساله باشد!
وی با اشاره به تنوع بالای صنایع‌دستی در ایران اضافه کرد: هنر مبتنی بر علاقه است اما در حوزه صادرات با مشکلاتی همچون تحریم‌ها و پیمان‌سپاری ارزی مواجه هستیم در حالی که صادرات فرش دستباف تبریز از طریق گمرک به صفر رسیده، هرچند از مسیرهای دیگر انجام می‌شود اما در آمار رسمی گمرک ثبت نمی‌شود و باید اصلاحات لازم انجام گیرد.
با این اوصاف، بافت فرش تبریز به نحوی است که اگر از روی دیگر به فرش نگاه کنیم مانند یک نقاشی به نظر می‌رسد و شاید برخی تصور کنند این یک فرش ماشینی است کمااینکه یکی از بهترین ویژگی فرش دستبافت تبریز گِره تورک اینگونه تولیدات است که بهترین گِره فرش در ایران و دنیاست و بافت، مصالح، نقوش خاص و زیبا از دیگر ویژگی‌های فرش تبریز است و افسوس که قدر داشته‌هایمان را نمی‌دانیم!
بدین ترتیب می‌توان اذعان کرد که شاید خواب نامسئولان جهت حل مشکلات قالی‌بافان به این زودی‌ها تحقق نیابد اما لا‌اقل برای حمایت معنوی از این هنر – صنعت، می توان یکی از میادین یا خیابان‌های اصلی و یا جدیدالاحداث شهر تبریز را به نام فرش دستباف نام‌گذاری کرد و حتی در ورودی‌های شهر، اِلِمان‌های مربوط به فرش دستباف نصب شود تا جایگاه فرهنگی آن به بازدیدکنندگان و گردشگران یادآوری گردد.