عصرآزادی آنلاین / قدیر گلکاریان
تنگه هرمز به آزمونی برای فاصله میان قدرت و تدبیر تبدیل شده است. آمریکا می‌خواهد مسیر کشتیرانی باز شود و فشار بر ایران همچنان باقی بماند. از سوی دیگر، ایران می‌خواهد پیش از واگذاری اهرم خود، امتیازهای واقعی دریافت کند. پشت این اختلاف، پرسشی ساده و دشوار نهفته است. چه کسی می‌باید گام اول را بردارد و چگونه مطمئن شود که طرف مقابل به وعده‌اش وفادار خواهد ماند؟ تا پاسخی عملی پیدا نشود، رفت‌وآمد میانجی‌ها نیز به‌تنهایی قفل بحران را باز نخواهد کرد.
در همین راستا یکی از تحلیگران تُرک در یادداشتی با عنوان “آگاهی تاریخی و افول مهارناپذیر آمریکا”، ریشه مشکلات واشنگتن را در بلندپروازی برخاسته از توهم پیروزی پس از فروپاشی شوروی می‌جوید. از نگاه او، نخبگان آمریکا توازن را مانع دیدند و قدرت‌نمایی را با موفقیت اشتباه گرفتند. روایت تاریخی او می تواند بخشی از نمای رُخ در آینه امروز آمریکا باشد. آمریکا تصور می‌کند برتری نظامی، بدون شناخت جامعه مقابل و محدودیت‌های قدرت، نتیجه سیاسی پایدار خواهد آفرید و بر اساس همین تصورات وهم آلود بوده که شرایط جنگی میان ایران و ایالات متحده دوام دارد. بحران هرمز را هم می‌توان از همین زاویه بررسی کرد. ایران بر چنان جایی پا گذاشته که علی رغم تحمل فشارهای زیاد اقتصادی و نظامی آمریکا، می‌رود تا افول آمریکا را به سرنوشتی قطعی بدل سازد. این تحلیل شخصی نیست بلکه بسیاری از تحلیلگران غربی و حتی عربی هم به آن اعتقاد پیدا کرده‌اند.
به طوری که رویترز در تحلیلی چنین می‌نویسد: در این مناقشه، هیچ‌یک از دو طرف نباید توان آسیب‌رساندن را با توان حل مسئله یکی بگیرد. آمریکا ممکن است هزینه‌های سنگینی بر ایران تحمیل کند، اما این توان به‌خودی‌خود امنیت کشتی‌ها را تضمین نمی‌کند. ایران نیز می‌تواند هرمز را به اهرم فشار تبدیل کند، اما تداوم اختلال الزاماً همه خواسته‌های او را محقق نمی‌سازد. طولانی‌شدن بحران، اقتصاد و زندگی مردم ایران و کشورهای منطقه را فرسوده می‌کند و احتمال خطای محاسباتی را بالا می‌برد.
همان طور که می‌دانیم محور موضع تهران، تحقق هفت شرط است که در یادداشت تفاهم با امضای ترامپ و پزشکیان رقم خورد ولی آمریکا زیر حرف خود زد. بااین‌حال، جزئیات گزارش‌های رسانه‌ای کاملاً یکسان نیست. یورونیوز فارسی در دوم نوامبر نوشته بود که تا آن زمان فهرستی رسمی و شماره‌گذاری‌شده منتشر نشده است. در جمع‌بندی این رسانه، خواسته‌ها عبارتند از پایان جنگ در همه جبهه‌ها، آزادسازی دارایی‌های ایران، رفع محاصره دریایی، لغو تحریم‌های تازه، احیای معافیت‌های نفتی، کاهش حضور نظامی آمریکا و پذیرش ترتیبات پیشنهادی کشتیرانی با مشارکت عمان. البته این فهرست را باید گزارش رسانه‌ای دانست، نه متن قطعی توافق.
همچنین در روایت یازدهم نوامبر آناتولی از سخنان محمدباقر قالیباف، پایان رسمی جنگ و خودداری از مداخله نیز برجسته است. با وجود تفاوت بیان، پیام مشترک به روشنی از سوی ایران بیان می‌شود. تهران نمی‌خواهد هرمز باز شود، اما فشار اقتصادی و تهدید نظامی پابرجا بماند. هفت شرط را نیز نباید با طرح هفت‌روزه اشتباه گرفت. اولی مجموعه خواسته‌هاست و دومی زمان‌بندی اجرای آنها؛ زمان‌بندی‌ای که بنا بر همین گزارش، در جریان میانجی‌گری به ۲ روز کاهش یافته است. ایران حق دارد که بر روی خواسته‌های خود پافشاری کند. زیرا قبل از حملات مشترک ایالات متحده و اسرائیل غاصب نه تنگه هرمز بسته بود و نه تحریم های جدید و نه محاصره دریایی. خودشان دوختند و بریدند و حالا آنچه در دستشان مانده به اندام آنان نمی‌آید و تازه راه خروجی هم نمی‌توانند پیدا کنند.
ایران باید مطمئن شود که آیا بازگشایی کامل تنگه منجر به رفع فشار خواهد بود یا به آینده موکول خواهد شد؟ آیا آزادسازی پول به منزله دسترسی بانکی واقعی خواهد بود و یا اینکه مثل دفعات پیش فقط روی کاغذ باقی خواهد ماند و به عینه چیزی اتفاق نخواهد افتاد؟ آیا توقف حملات، با ادامه محاصره همراه خواهد بود یا نه؟ پاسخ این پرسش‌ها از داوری کلی درباره نیت واشنگتن مفیدتر است. بدگمانی تهران قابل فهم است، اما در مقابل واشنگتن نیز درباره دوام امنیت کشتیرانی تضمین می‌خواهد.
به نظر می رسد راه‌حل پیشنهادی این است که تقسیم تعهدات به مرحله‌های نزدیک و متقابل تبدیل شوند. به طور فرض در گام نخست، بخشی مشخص از محدودیت‌های دریایی و مالی برداشته شود و هم‌زمان عبور امن گروهی از کشتی‌ها آغاز شود. گام بعدی پس از بررسی اجرای مرحله نخست برداشته شود. مبلغ منابع قابل استفاده، دامنه مجوزهای نفتی، زمان اجرای تعهدات و معیار امنیت کشتیرانی باید روشن باشد. توافقی که هر طرف بتواند معنای متفاوتی از آن ارائه کند، زمینه بحران بعدی را در خود خواهد داشت.
میانجی‌ها در اینجا مسئولیتی فراتر از رساندن پیام دارند. قطر و پاکستان می‌توانند هماهنگی سیاسی را پیش ببرند و عمان به دلیل موقعیت جغرافیایی و ارتباط با دو طرف در ترتیبات دریایی نقش مهمی داشته باشد. پیشنهاد معقول تشکیل سازوکاری مشترک برای ثبت اجرای تعهدات و رسیدگی فوری به اختلاف‌هاست. درباره پایان جنگ در جبهه‌های دیگر نیز مشارکت بازیگران مؤثر ضروری است. هیچ طرفی نباید تعهدی بدهد که ابزار اجرای آن را در اختیار ندارد و تصمیمات زیر نظر شورای امنیت و مصوبه آن باشد.
ناگفته پیداست که کارنامه میانجی‌ها را می‌توان موفقیتی محدود توصیف کرد. حفظ ارتباط و کوتاه‌شدن زمان‌بندی پیشنهادی بی‌اهمیت نیست اما هنوز به معنای رفع اختلاف بنیادی به شمار نمی‌رود. میانجی‌ها تا حالا توانسته‌اند امکان گفت‌وگو را حفظ کنند، ولی نتوانسته‌اند مشکل اعتماد و ترتیب اجرا را حل کنند. آنان همچنین باید روشن کنند کدام پیشنهاد واقعاً مورد قبول طرفین است و کدام صرفاً موضوع بررسی است. انتشار خبرهای خوش‌بینانه، پیش از توافق بر جزئیات، می‌تواند بی‌اعتمادی تازه‌ای بسازد که می‌سازد و نوسان بازار ناشی از آن است.
فراموش نشود که ترامپ تا سوم ژانویهٔ ۲۰۲۷وقت کافی برای تصمیم‌گیری دارد. به نظر می‌رسد ادامه فشار همراه با بازماندن مسیر مذاکره محتمل‌ترین وضعیت است. به طوری که اکسیوس نیز از ترجیح فعلی واشنگتن به فشار اقتصادی گزارش داده است. سناریوی دوم، توافق محدود برای کاهش تنش و بازگشایی مسیر کشتیرانی است. سناریوی سوم، حملات تازه و پاسخ متقابل است که حمله به سکوی گاز در پارس جنوبی در چند روز گذشته نمونه آن است. خطری که در صورت تلفات سنگین یا برخورد دریایی افزایش می‌یابد. هیچ‌یک قطعی نیست و نسبت‌دادن درصدهای دقیق، بدون مبنای معتبر دقتی ظاهری ایجاد می‌کند. اهمیت سوم ژانویه به آغاز دوره جدید کنگره مربوط است. طبق گزارش آسوشیتدپرس، دموکرات‌ها کنترل دو مجلس را به دست خواهند گرفت. این تغییر می‌تواند نظارت و فشار مالی بر سیاست ترامپ را افزایش دهد. در چنین شرایطی ترامپ ممکن است برای ارائه دستاوردی سیاسی به توافق محدود تمایل پیدا کند؛ یا پیش از دشوارترشدن شرایط داخلی اقدام نظامی را بررسی کند. بااین‌حال، تغییر کنگره نه جنگ را به طور خودکار متوقف می‌کند و نه سوم ژانویه را به موعد قطعی حمله تبدیل می‌سازد.
شرایط کنونی کاخ سفید مه‌آلود است. هر چند شایعاتی در رابطه با بررسی برکناری پیت هگست و مارکو روبیو مطرح است ولی خبرها تأیید نشده‌اند. اقدام برای استیضاح هگست، مطابق گزارش لوموند، ناکام مانده و گزارش خروج احتمالی روبیو نیز با تکذیب وزارت خارجه روبه‌رو شده است. استعفای احتمالی، تلاش برای استیضاح و عزل بعد از سوم ژانویه محتمل‌تر است. برخی از تحلیلگران معتقدند که اگر تغییری رخ دهد، اثر آن بر صلح به اختیار و مأموریت جانشینان بستگی خواهد داشت. تغییر چهره‌ها می‌تواند آغاز اصلاح سیاست باشد اما ممکن است تنها جابه‌جایی مسئولیت ها ناکافی باشند. برای هفته‌های آینده، باید اجرای تصمیم‌ها را دید. دسترسی واقعی ایران به منابع، کاهش محدودیت‌های دریایی، عبور امن کشتی‌ها و شکل‌گیری سازوکار جلوگیری از برخورد از جمله آنها هستند. صلح جامع هنوز دشوار به نظر می‌رسد، اما توافقی محدود و روشن می‌تواند راه آن را باز کند. آمریکا باید به این حقیقت برسد که قدرت‌نمایی جای شناخت محدودیت‌ها را نمی‌گیرد. هرمز زمانی از بن‌بست بیرون می‌آید که هر دو طرف بتوانند منفعتی واقعی دریافت کنند و برای وفای به تعهد طرف مقابل، پشتوانه‌ای عملی داشته باشند.
