عصرآزادی آنلاین: نشست شورای راهبردی احیای دریاچه ارومیه با حضور رضا رحمانی؛ استاندار آذربایجانغربی و دبیر کارگروه ملی نجات دریاچه، بشیر جعفری؛ رئیس کمیسیون کشاورزی، آب و محیط زیست اتاق بازرگانی تبریز، مدیران دستگاههای اجرایی مرتبط و جمعی از اساتید و اعضای هیئت علمی دانشگاههای آذربایجانغربی، آذربایجانشرقی و کردستان برگزار شد و طی آن، ظرفیتهای علمی و دانشگاهی، راهکارهای تخصصی و راهبردهای اجرایی برای تسریع روند احیای دریاچه ارومیه و تقویت هماهنگی میان دستگاههای مسئول مورد بررسی و تبادل نظر قرار گرفت.
حفظ وضعیت فعلی دریاچه ارومیه به اندازه احیای آن اهمیت دارد
استاندار آذربایجانغربی با تأکید بر ضرورت استمرار برنامههای احیای دریاچه ارومیه گفت: حفظ و نگهداشت شرایط بهبودیافته دریاچه ارومیه به اندازه دستیابی به احیای آن اهمیت دارد و مدیریت مصرف آب و کاهش تبخیر باید با جدیت دنبال شود.
رضا رحمانی افزود: وسعت دریاچه ارومیه به یکهزار و ۹۹۵ کیلومترمربع و حجم آب آن به ۲ میلیارد و ۵۸۰ میلیون مترمکعب رسیده که نشاندهنده بهبود قابل توجه شاخصهای آبی نسبت به سال گذشته است.
وی همچنین با بیان اینکه بهبود شرایط فعلی به معنای احیای کامل دریاچه ارومیه نیست، خاطرنشان کرد: با توجه به وسعت اکولوژیک دریاچه، همچنان به اقدامات مستمر، برنامهریزی هدفمند و پژوهشهای علمی نیاز داریم و باید ضمن بررسی میزان تحقق مصوبات گذشته، از ظرفیت دانشگاهها و تجربیات بینالمللی برای تقویت برنامههای احیا استفاده شود.
استاندار آذربایجانغربی به تأثیر مجموعه اقدامات اجرایی در بهبود وضعیت دریاچه و تالابهای منطقه نیز اشاره کرده و افزود: لایروبی انهار و رودخانهها، مدیریت سدها، تأمین حقآبهها، احیای تالابها و برنامههای بارورسازی ابرها از جمله اقدامات مکملی است که باید با جدیت استمرار یابد.
دبیر کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه همچنین با تأکید بر ضرورت توجه به معیشت جوامع محلی، اضافه کرد: توسعه معیشتهای جایگزین و اصلاح الگوی مصرف آب در بخش کشاورزی باید بهگونهای دنبال شود که ضمن حفظ درآمد و زندگی مردم، منابع آبی بیشتری برای دریاچه ارومیه تأمین شود.
رحمانی در پایان، احیای دریاچه ارومیه را مسئولیتی مشترک میان سه استان و همه بخشهای جامعه دانسته و افزود: همافزایی دستگاههای اجرایی، دانشگاهها، رسانهها و مردم، همراه با اطلاعرسانی دقیق و مستند و پایش مستمر مصوبات، برای حفظ وضعیت فعلی و تداوم مسیر احیای این پهنه ارزشمند ضروری است.
اصلاح الگوی تولید و مصرف آب، پیششرط احیای پایدار دریاچه ارومیه است
رئیس کمیسیون کشاورزی، آب و محیط زیست اتاق بازرگانی تبریز با تأکید بر ضرورت توجه همزمان به ابعاد اقتصادی، کشاورزی و زیستمحیطی بحران دریاچه ارومیه گفت: نمیتوان به بارشهای مقطعی و احتمالی امید بست؛ اصلاح الگوی تولید، ارتقای بهرهوری آب در کشاورزی، توسعه صنایع تبدیلی و تقویت صادرات از ضرورتهای اساسی احیای پایدار دریاچه ارومیه است.
بشیر جعفری، رئیس کمیسیون کشاورزی، آب و محیط زیست اتاق بازرگانی تبریز، ضمن قدردانی از تلاشهای استاندار آذربایجان شرقی، بهویژه در حوزه اقتصادی، توسعه گذرگاههای مرزی و ابتکارات انجامشده در زمینه ارتقای گردشگری منطقه، بر ضرورت نگاه جامع به مسائل اقتصادی و زیستمحیطی حوضه دریاچه ارومیه تأکید کرد.
وی با اشاره به گزارشهای هواشناسی و احتمال افزایش دما در ماههای پایانی سال جاری اظهار کرد: نباید برنامههای احیای دریاچه را به بارشهای احتمالی، از جمله پدیده النینو، گره زد؛ چراکه بارشها نمیتوانند جایگزین راهکارهای بنیادین و اصلاح ساختار مصرف آب شوند.
جعفری با اشاره به تولید بیش از دو میلیون تن سیب در اراضی حوضه دریاچه ارومیه و تولید حجم مشابهی در سایر مناطق کشور افزود: در شرایطی که مصرف داخلی سیب حدود یک میلیون تن است، مازاد تولید به دلیل ضعف زیرساختهای صادراتی و کمبود صنایع تبدیلی، به زیان اقتصادی سنگین برای کشاورزان و اتلاف منابع آب منجر میشود. بنابراین، اصلاح الگوی کشت و تولید باید در کنار توسعه بازارهای صادراتی و صنایع تبدیلی مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا مسئله آب را نمیتوان جدا از اقتصاد کشاورزی و نظام تولید و تجارت محصولات کشاورزی مدیریت کرد.
احیای دریاچه ارومیه بدون مدیریت یکپارچه و تخصیص عادلانه آب امکانپذیر نیست
در ادامه، احمد کاظمزاده، مشاور کمیسیون کشاورزی، آب و محیط زیست اتاق بازرگانی تبریز، با تأکید بر اینکه مدیریت بخشی و جزیرهای از عوامل اصلی شکلگیری چالشهای آبی حوضه دریاچه ارومیه بوده است، گفت: احیای پایدار دریاچه مستلزم هماهنگی واقعی میان مدیریت منابع آب، کشاورزی و محیط زیست و مشارکت مؤثر سه استان واقع در حوضه آبریز است.
وی با اشاره به ضرورت تکمیل سازوکار مشارکت دستگاهها و استانهای مرتبط پیشنهاد کرد استانداران آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی و کردستان، همراه با مدیران دستگاههای اجرایی مرتبط و نمایندگان دانشگاههای سه استان، در ساختاری منسجم و مستمر مشارکت داشته باشند.
کاظمزاده با اشاره به موقعیت استان کردستان در بالادست و استانهای آذربایجان غربی و آذربایجان شرقی در پاییندست حوضه آبریز، بر ضرورت رعایت حقوق همه بهرهبرداران و تخصیص عادلانه آب تأکید کرد و افزود: در کنار ظرفیتهای قانونی داخلی، میتوان از اصول شناختهشده حقوق بینالملل آب، بهویژه اصل استفاده معقول و منصفانه از منابع آب مشترک و قاعده منع ایراد ضرر قابلتوجه به دیگر بهرهبرداران، برای تنظیم روابط بالادست و پاییندست و تقویت همکاری میان استانها بهره گرفت. قواعد هلسینکی، قواعد برلین و کنوانسیون ۱۹۹۷ سازمان ملل متحد از جمله چارچوبهای حقوقی قابل استفاده در این زمینه هستند.
وی همچنین پیشنهاد کرد: نشستهای کارشناسی دستگاههای اجرایی بهصورت ماهانه و جلسات شورای راهبردی هر شش ماه یکبار با حضور استانداران سه استان برگزار شود تا عملکرد دستگاهها، میزان پیشرفت برنامهها و موانع اجرای مدیریت یکپارچه بهطور منظم ارزیابی شود.
مشاور کمیسیون کشاورزی، آب و محیط زیست اتاق بازرگانی تبریز در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به طرح آبیاری زیرسطحی ارائهشده در نشست، بر ضرورت بررسی امکان اجرای این روش در باغات قدیمی و کوچکمقیاس نیز تأکید کرد و گفت: در کنار مزایای فنی روشهای نوین آبیاری، باید توان مالی کشاورزان، هزینههای اجرا و نگهداری و امکان پذیرش این فناوریها از سوی بهرهبرداران نیز مورد توجه قرار گیرد.
کاظمزاده با انتقاد از اجرای غیرکارشناسی تحویل حجمی آب در برخی مناطق اظهار کرد: تحویل آب بدون اصلاح سامانههای آبیاری و تنظیم برنامه توزیع متناسب با نیاز آبی محصولات، ممکن است موجب مصرف زودهنگام سهمیه و کمبود آب در مراحل حساس رشد محصول شود و در نهایت فشار اقتصادی و نارضایتی اجتماعی را به دنبال داشته باشد.
وی همچنین پیشنهاد کرد با فراهم شدن الزامات قانونی و اجرایی بازار آب، از تجربه گواهی صرفهجویی سوخت در بخش انرژی برای طراحی سازوکاری مشابه در حوزه آب استفاده شود تا صرفهجویی واقعی و قابل اندازهگیری در مصرف آب، به عنوان یک ارزش اقتصادی شناسایی و برای آن گواهی صرفهجویی صادر شود. به گفته وی، چنین سازوکاری میتواند انگیزه لازم را برای اصلاح الگوی مصرف و سرمایهگذاری در فناوریهای نوین آبیاری فراهم کند.
گزارش هواشناسی از افزایش دما و چشمانداز بارشهای فصل جاری
در ادامه نشست، قربانپور، رئیس سازمان هواشناسی آذربایجان غربی، گزارشی از وضعیت بارشها و دمای حوضه آبریز دریاچه ارومیه و پیشبینی شرایط اقلیمی ماههای آینده ارائه کرد.
وی با اشاره به وضعیت بارشها تا ۲۸ آبانماه اظهار کرد: میزان بارندگی در سال آبی جاری در مقایسه با میانگین بلندمدت در محدوده نرمال قرار دارد و نسبت به مدت مشابه سال گذشته نیز ۳۵ میلیمتر افزایش نشان میدهد؛ با این حال، میانگین دمای حوضه نسبت به دوره بلندمدت حدود دو درجه افزایش یافته است.
قربانپور با بیان اینکه پدیده النینو تأثیر چندانی بر بارشهای حوضه دریاچه ارومیه نخواهد داشت، افزود: بر اساس شاخصهای مؤثر دورپیوندی، پیشبینی میشود بارشهای فصل جاری در محدوده نرمال و در برخی مناطق حوضه حتی بیش از نرمال باشد؛ اما در مقابل، افزایش دما به میزان یک تا سه درجه نسبت به میانگین بلندمدت دور از انتظار نیست و این افزایش بهویژه در اسفندماه اهمیت بیشتری خواهد داشت.
وی بر ضرورت توجه به این پیشبینیها و اتخاذ تمهیدات لازم برای مدیریت منابع آب و مقابله با آثار افزایش دما تأکید کرد.
ابرهای مصنوعی؛ راهکاری تازه برای نجات دریاچه ارومیه
ابراهیم صفری، استاد فیزیک دانشگاه تبریز، طرحی برای کاهش تبخیر و مقابله با ریزگردهای نمکی با استفاده از ابرهای مصنوعی ارائه کرد.
وی با اشاره به اینکه خشکیدگی دریاچه ارومیه و تبخیر شدید در ماههای گرم سال، زمینهساز انتشار ریزگردهای نمکی در محدودهای وسیع شده است، اظهار کرد: در این طرح، با استفاده از دستگاههای ابرساز در نقاط مناسب، پوششی از ابر در سطح دریاچه ایجاد میشود تا با افزایش رطوبت محیط و سایهاندازی، از تبخیر و انتشار ذرات نمکی جلوگیری شود.
به گفته وی، این روش در مقایسه با ایجاد پوشش آبی با ضخامت کم در سطح دریاچه، به آب کمتری نیاز دارد و میتواند با فراهم کردن شرایط رطوبتی مناسب، به تلطیف هوا و تقویت امکان رویش گیاهان شورپسند در بستر و اطراف دریاچه نیز کمک کند. تأمین آب مورد نیاز دستگاهها از طریق چاهها، رودخانهها، کانالها یا مخازن قابل حمل پیشبینی شده است.
بهروز ساری صراف، عضو کمیسیون کشاورزی، آب و محیط زیست اتاق بازرگانی تبریز و عضو هیئت علمی دانشگاه تبریز نیز، بر ضرورت استفاده بیشتر از ظرفیت علمی دانشگاههای منطقه، بهویژه دانشگاه تبریز، در اجرای طرحهای تحقیقاتی و بهرهگیری از تجربه استادان متخصص تأکید کرد.
وی همچنین پیشنهاد داد: طرحهای تحقیقاتی مصوب کارگروه پیش از اجرا، برای بررسی و استحکام علمی بیشتر در اختیار استادان و اعضای کمیته فنی قرار گیرد تا تصمیمگیریها بر پایه ارزیابیهای علمی و تخصصی صورت پذیرد.
ارائه راهکارهای علمی و فنی برای کاهش مصرف آب و تبخیر
در بخش دیگری از نشست، زینالزاده با ارائه پیشنهادهایی درباره رهاسازی آب مخازن و سدهای حوضه، تأمین حقآبه دریاچه، کاهش تبخیر و ارتقای بهرهوری کشاورزی، بر ضرورت اتخاذ تصمیمهای عملیاتی و پرهیز از اتکای صرف به بارشهای مقطعی تأکید کرد.
بشارت، عضو هیئت علمی گروه مهندسی آب دانشگاه ارومیه نیز با معرفی طرح آبیاری زیرسطحی که با همکاری سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) اجرا شده است، به تشریح ظرفیتهای این روش در کاهش مصرف آب کشاورزی و افزایش بهرهوری منابع آب پرداخت.
