عصرآزادی آنلاین/ علیرضا نیاکان
احیای کمدی موقعیت در تلویزیون با تکیه بر یک فیلمنامه هوشمندانه سال‌ها بود که کمدی در تلویزیون ایران یا درگیر تکرار کلیشه‌های نخ‌نمای آپارتمانی و شوخی‌های کلامیِ دم‌دستی شده بود، و یا به سمت ملودرام‌هایی می‌رفت که تنها برچسب «طنز» را یدک می‌کشیدند. در چنین فضای محافظه‌کارانه‌ای، پخش سریال ۹۰ قسمتی «نسخه آزمایشی» از شبکه سه سیما (به تهیه‌کنندگی ایرج محمدی و کارگردانی سیدمسعود اطیابی) اتفاقی غافلگیرکننده است؛ اثری که بیش و پیش از هر چیز، اعتبار و جذابیت خود را مدیون معماری فیلمنامه و ایده‌پردازی جسورانه‌اش به نویسندگی نسیم عرب‌امیری، مصطفی زندی و پیمان جزینی است.
اگر با نگاهی منصفانه و تخصصی به «نسخه آزمایشی» بنگریم، یک حقیقت آشکار در تمام دقایق سریال خودنمایی می‌کند: متن و فیلمنامه این اثر، چند گام جلوتر از اجرای آن حرکت می‌کند.
۱. پیوند جسورانه «الگوریتم» و «سنت» بر روی کاغذ
بزرگ‌ترین برگ برنده «نسخه آزمایشی»، ایده مرکزی و دراماتورژی آن است. آوردن مفهوم روزآمدی مثل «هوش مصنوعی و ربات‌های انسان‌نما» به دلِ سنتی‌ترین واحد اجتماعی ایران یعنی «خانواده»، روی کاغذ یک ریسک بزرگ است. اما فیلمنامه به جای افتادن در دامِ علمی-تخیلی‌های تصنعی، از هوش مصنوعی به عنوان یک «ذره بین و آینه» استفاده کرده است.
در متن این سریال، مواجهه خانواده «رضا کلیدساز» (با بازی محمدنادری و رویا میرعلمی) با خانواده ربات‌هایی که توسط یک دانشمند (هومن برق‌نورد) برای یادگیری زیست انسانی طراحی شده‌اند (با بازی محمدرضا هدایتی و نگار فروزنده)، بهانه‌ای می‌شود برای نقد شیرینِ تناقض‌های رفتاری ما، این لایه از طنز موقعیت، سال‌ها بود که در تلویزیون غایب بود.
۲. چرا فیلمنامه از اجرا جلوتر است؟
واقعیت تولید در تلویزیون امروز، با محدودیت‌های بودجه‌ای، فشردگی زمان تولید (ضبط در لوکیشن‌های محدود داخلی) و ملاحظات ممیزی گره خورده است اما آنچه مخاطب را پای صفحه تلویزیون نگه می‌دارد و به اثر جان می‌دهد، نبض تند فیلمنامه، دیالوگ‌نویسی‌های تیزهوشانه و طراحی دقیق شخصیت‌ها از نقطه صفر است.
وقتی به جزئیات متن دقت می‌کنیم، می‌بینیم که نویسندگان حتی برای «باگ‌های کامپیوتری» ربات‌ها، معادل‌های بومی و دراماتیک ساخته‌اند؛ رباتی که موقع اختلال سیستم، به جای شلیک لیزر، «دهن‌لق» می‌شود و رازهای مگو را وسط جمع لو می‌دهد، یا رباتی که با بوی خوشبوکننده هوا به حرکات موزون در می‌آید! این سطح از فانتزی‌پردازیِ بومی، روی کاغذ چنان پرظرفیت و جلوتر از استانداردهای فعلی سیماست که حتی جایی که اجرا و میزانسن ساده برگزار می‌شود، این «قدرتِ کلمه و موقعیتِ کمیک در متن» است که بارِ صحنه را به دوش می‌کشد.
۳. بازگشت شوخی‌های باکیفیت و پنگ‌پنگ‌های کلامی
یکی از نقاط ضعف سریال‌های سال‌های اخیر، تکیه بر بداهه‌پردازی‌های کش‌دار بازیگران به دلیل ضعف متن بود. اما در «نسخه آزمایشی»، شوخی‌ها مهندسی‌شده‌اند. کمدی این سریال یعنی جایی که منطقِ صفر و یکی و سردِ ماشین، با منطقِ عاطفی، پرحاشیه و غیرقابل پیش‌بینی انسان ایرانی برخورد می‌کند.
شوخی‌های سریال نه لوس و تاریخ‌مصرف‌گذشته‌اند و نه کپی‌برداری از ترندهای فضای مجازی؛ بلکه شوخی‌هایی هستند که از دلِ موقعیت و کاراکتر می‌جوشند. ارزش این فیلمنامه زمانی دوچندان مشخص می‌شود که می‌بینیم «نسخه آزمایشی» در شرایطی با دستِ بسته و با وجود تمام خط‌قرمزها و محدودیت‌های تلویزیون، مخاطب را با طنزی سالم و موقعیت‌محور می‌خنداند که در آن‌سوی میدان، برخی کمدی‌های سینماییِ روی پرده همچون «خانوم والده»، در فقر مطلقِ فیلمنامه و ایده‌پردازی، به هر ابزاری چنگ می‌زنند و با توسل به «زن‌پوشی» و شوخی‌های نازل و ناجور، به دنبال گرفتنِ خنده‌های به هر قیمتی از تماشاگر هستند؛ تقابلی که نشان می‌دهد شأنِ مخاطب و کمدیِ شریف، نه با گریم‌های عجیب و شوخی‌های جنسیتی، بلکه با احترام به «متن» حفظ می‌شود.
کلام آخر
«نسخه آزمایشی» ثابت می‌کند که نبضِ کمدی خوب، هنوز هم در اتاق فکر و پشت میز نویسندگان می‌تپد. تیم نویسندگان این اثر، دنیایی فانتزی، شیرین و در عین حال عمیقاً ایرانی خلق کرده‌اند که استانداردِ متن آن، بالاتر از بضاعتِ اجراییِ رایج در تلویزیون است. اگرچه قاب تصویر گاه در رساندن تمام ظرافت‌های فانتزیِ فیلمنامه محتاط عمل می‌کند، اما درخششِ شوخی‌های بکر و موقعیت‌های کمیکِ متن، «نسخه آزمایشی» را به یکی از متفاوت‌ترین و باطراوت‌ترین تجربه‌های طنز تلویزیون در سال‌های اخیر تبدیل کرده است؛ سریالی که به ما یادآوری می‌کند برای خنداندنِ مخاطب هوشمند امروز، هیچ سلاحی برنده‌تر از یک فیلمنامه اصیل و فکرشده نیست.
