زبان مشترک برای احیای گنجینه آذربایجان

زمانی که اروپا در تاریکی و جهل قرون وسطی و حاکمیت کلیسا به سر می برد، مجموعه ربع رشیدی در تبریز به عنوان نخستین شهرک دانشگاهی بنا نهاده شد؛ علم و دانش به زبان های عربی، تورکی، سانسکریت، یونانی و چینی در آن تدریس می‌ شد.

مجموعه تاریخی شهرک دانشگاهی ربع رشیدی در سال ۱۳۵۴ خورشیدی در فهرست آثار ملی کشورمان به ثبت رسیده است؛ همچنین وقف نامه ربع رشیدی نیز یکی از معدود آثار ایرانی ثبت شده در فهرست میراث یونسکو است.

در دو فصل کاوش های انجام شده در شهرک تاریخی دانشگاهی ربع رشیدی، باقیمانده آثاری از دوران ایلخانی، کشف و مشخص شد که کاشی کاری های زیبای مسجد کبود که آن را به نام فیروزه اسلام در جهان معرفی کرده است ریشه در فعالیت کارگاه های سفال و کاشی سازی ربع رشیدی دارد.

به گفته کارشناسان، این مطالعات همچنین نشان داد که آثار شهرک دانشگاهی ربع رشیدی سه متر پایین تر از سطح فعلی اراضی این سایت تاریخی و باستانی قرار دارد.

خرابه های فعلی ربع رشیدی، باقیمانده شهرک علمی و دانشگاهی زمان غازان خان ایلخانی است که توسط وزیر نامی ایران – خواجه رشید الدین فضل الله همدانی – در سال ۷۰۰ هجری قمری در شمال شرق باروی شهر تبریز در محله رشیدیه ساخته شد.

این دانشگاه شامل چهار دانشکده در چهار طرف بود و شهرت آن به نام ربع رشیدی برگرفته از نام اربع یا عدد چهار عربی است؛ بر اساس مستندات تاریخی این شهر بیش از ۳۰ هزار خانه، حجره و دیگر بناهای شهری داشته است.

این شهرک در دوران اوج حیات خود، مورد مراجعه مستقیم دانشمندان معروف جهان، از جمله پزشکان و محققین یونان، رُم، مصر، چین و دیگر ممالک آن روز آسیا و اروپایی قرار می گرفت.

بر اساس منابع تاریخی، محله رشیدیه یا رشیدآباد دارای سه بخش ربع رشیدی، ربظ و شهرستان بوده است؛ شهرستان شامل باغات و نهرهای شهر، ربظ محله مسکونی و بناهای عام المنفعه مثل مسجد، حمام و بازار  و ربع رشیدی محل بناهای دانشگاهی، مسجد زمستانه و تابستانه و حوزه های علوم اسلامی بوده است؛ دانشکده پزشکی، کتابخانه بسیار بزرگ و مقبره خود خواجه رشید که از آن به عنوان جفت گنبد سلطانیه نام برده می شود، در ربع رشیدی وجود داشت.

خواجه رشیدالدین در سال ۷۱۸ هجری قمری و در زمان سلطان ابوسعید ایلخانی کشته و جنازه او در مقبره اش دفن می شود؛ پس از وی ربع رشیدی روبه ویرانی می نهد، سپس پسرش خواجه غیاث الدین تلاش می کند، دوباره ربع رشیدی را آباد کند، اما وی نیز به سرنوشت پدر مبتلا می شود.

در دوران صفوی و در سال ۱۰۱۹ هجری قمری شاه عباس بزرگ برای جلوگیری از حمله امپراطوری عثمانی، یک قلعه از مصالح مقبره غازان خان و گورستان های تاریخی تبریز و مصالح ربع رشیدی برای حاکم تبریز ساخته می شود؛ بنایی که امروزه از آن به عنوان قلعه رشیدی یاد می شود، همان قلعه دوران صفوی است و تا پیش از کاوش های امسال باستان شناسان هیچ نشانی از معماری دوره ایلخانی در این محوطه کشف نشده بود.

از مضمون نامه ای که خود خواجه رشیدالدین فضل الله به دو پسرش درباره ساختمان این بنا نوشته چنین برداشت می شود که در آن زمان ربع رشیدی در جایگاه دانشگاهی بوده که از هر دانشی در آنجا شعبه ای راه اندازی شده بود و ۶ هزار تن دانشجو در آن تحصیل می کرده اند و خواجه اوقافی برای تکمیل کتابخانه و مدرسه و نشر کتب و تأمین هزینه زندگی و تحصیل طلاب علوم مختلف اختصاص داده بود و دانشمندان بزرگ از هر گوشه گرد آورده و بکار تألیف و تدریس گماشته و مقرری آبرومندی برای آنان تعیین کرده بوده است و از آن میان، ۵۰ پزشک و چندین جراح از هند، مصر، چین و شام در آنجا مشغول به کار بوده اند اما حالا چه!؟

متاسفانه در حفاظت از تاریخ زادگاه خود همواره دچار سهل انکاری می شویم؛ زمانی که خواجه رشیدالدین این مجتمع عظیم علمی را در شهر تبریز تأسیس می‌کرد، فکر این را نمی‌کرد که روزگاری می رسد که مرکز گفتمان علمی باارزش او میان تمدن‌ها، به این حال و روز بیفتد.

جای تأسف است که تاکنون هیچ گونه ردیف بودجه‌ای برای ادامهٔ کاوش‌های باستان‌شناسی و مطالعات مرمتی و حفاظتی ربع رشیدی اختصاص داده نشده و علی‌رغم پیگیری‌های هیئت بين‌ المللي ربع رشیدی که در سال ۱۳۹۸ به ترتيب زمينه‌ساز تأسیس پایگاه ملی ربع رشیدی و همچنین کمیتهٔ بین‌المللی میراث مکتوب ربع رشیدی مستقر در پژوهشکدهٔ بین‌المللی هنر و میراث فرهنگی ربع رشیدی شد، این پایگاه ملی هنوز هیچ‌ نیروی انسانی فعال تمام وقتی ندارد و معاونت میراث فرهنگی نه تنها نسبت به تأمین ردیف بودجهٔ ملی ربع رشیدی اقدامی نکرده است بلکه هیچ اقدامی برای جذب کارشناسان متخصص نیز انجام نداده است!

بدین ترتیب و بر اساس اسناد و مدارک موجود، ربع رشیدی در عصر خویش نماد آموزش عالی و جامع تمام دانش‌های روز دنیا بوده و اگر تهاجمات دشمنان، زلزله، استبداد و حکومت‌های زورگو و عوامل مخرب، مانع پیشرفت این مجتمع دانشگاهی نبود، ربع رشیدی در حال حاضر به مراتب پیشرفته‌تر و یا همتراز با دانشگاه‌های بزرگ جهان همچون کمبریج، لیون، ونیز، سوربن، آکسفورد، هاروارد و سایر دانشگاه‌های پیشرفته و مطرح جهان بود اما اکنون برای تسهیل شرایط تداوم انجام مطالعات کامل تر جهت روشنگری تاریخ در زیر خاک مدفون شده این اثر جهانی اندرخم یک کوچه ایم!