عصرآزادی آنلاین/ دکتر قدیر گلکاریان، مدرس روابط بین الملل Near East University
در عصری که با تغییر اتحادهای ژئوپلیتیکی و افزایش وابستگی متقابل جهانی مشخص شده است، همکاری استراتژیک بین ایران و روسیه به عنوان یک نقطه کانونی در روابط بین الملل ظاهر شده است. مشارکت بین این دو کشور، به ویژه در بخش انرژی، پتانسیل عظیمی برای تغییر پویایی منطقه ای و تقویت رشد اقتصادی دارد. در قلب این همکاری، توافق نامه گاز قرار دارد، چارچوبی محوری با هدف بهینه سازی منابع انرژی هر دو کشور و در عین حال رسیدگی به چالش های متقابل.
با درک چنین اصولی طبیعتاً همکاری ایران و روسیه ریشه در منافع ژئوپلیتیکی مشترک، اهداف اقتصادی متقابل و تعهد به مقابله با چالش های منطقه ای و جهانی دارد. هر دو کشور که دارای ذخایر عظیم گاز طبیعی هستند، از نظر استراتژیک برای تأثیرگذاری بر بازارهای جهانی انرژی قرار دارند. توافق نامه گاز آن ها به معنای یک همسویی استراتژیک فراتر از تجارت صرف است و نمادی از مشارکت عمیق تر برای تضمین امنیت انرژی، تنوع اقتصادی و اهرم ژئوپلیتیکی است. حال به دور از اینکه این همکاری و انتقال گاز روسیه به ایران از کدام مسیر ترانزیتی مقدور شود، اهمیت اصل ماجرا توجه همگان را به خود جلب می کند. هر چند مسیر جمهوری آذربایجان کوتاه تر است ولی ظرفیت انتقال کمتر از مسیر ترانزیت منابع گازی از گرجستان و ارمنستان دارد.
این هفته با توجه به اهمیت موضوع به جنبه های مثبت همکاری استراتژیک بین ایران و روسیه با تمرکز بر مزایای توافق گاز خواهیم پرداخت. با بررسی مزایای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی این مشارکت، هدف نگارنده برجسته کردن پتانسیل دگرگون کننده آن برای منطقه و فراتر از آن است.
منافع ژئوپلیتیکی مشترک: ایران و روسیه سابقه طولانی همکاری مبتنی بر منافع ژئوپلیتیکی هم پوشانی دارند. هر دو کشور به دنبال مقابله با سلطه غرب در امور جهانی بوده اند و یک همسویی طبیعی در سیاست های خارجی خود ایجاد کرده اند. این مشارکت استراتژیک ناشی از تمایل به ترویج چندقطبی، کاهش وابستگی به سیستم های مالی تحت کنترل غرب و تقویت ثبات منطقه ای است.
اهداف تکمیلی اقتصادی:ایران و روسیه هر دو کشورهایی هستند که از نظر منابع فسیلی غنی هستند و به دنبال به حداکثر رساندن پتانسیل اقتصادی ذخایر گاز طبیعی خود میباشند. ایران با دومین ذخایر بزرگ گاز طبیعی جهان، به دلیل تحریم ها و زیرساخت های محدود، در کسب درآمد از دارایی های انرژی خود با چالش های قابل توجهی مواجه شده است. روسیه به عنوان یک رهبر جهانی در صادرات انرژی، تخصص و دسترسی به بازار را به ارمغان می آورد که مکمل منابع ایران است. هدف این دو کشور ایجاد هم افزایی است که به نفع اقتصاد و صنایع انرژی آنها باشد.
اهمیت توافق گاز: یک تغییر دهنده بازی: توافق نامه گاز بین ایران و روسیه سنگ بنای مشارکت استراتژیک آن ها است. این توافقنامه که شامل اکتشاف، تولید و حمل و نقل مشترک گاز طبیعی است، برای باز کردن مزایای اقتصادی و ژئوپلیتیکی قابل توجه طراحی شده است. مزایای اقتصادی این همکاری خواهد توانست زیر ساخت های پیشرفته را حداقل برای ایران تأمین نماید. یکی از ملموس ترین مزایای توافق نامه گاز، توسعه زیرساخت های انرژی است. ایران و روسیه می توانند خطوط لوله، تأسیسات ذخیره سازی و پایانه های LNG را با تجمیع منابع و تخصص ها مدرن کنند. این پیشرفت ها نه تنها کارایی حمل و نقل گاز را افزایش می دهد، بلکه امکان دسترسی به بازارهای جدید را نیز فراهم می کند. در کنار این امکان تنوع سازی جریان های درآمدی را نیز مهیا می کند. زیرا در سایه توافق نامه گاز، ایران فرصتی پیدا خواهد کرد که جریان های درآمدی خود را متنوع کند. ایران تا به امروز به طور سنتی به صادرات نفت متکی است. اما با تحولات پدید آمده در سایه توافقات دو جانبه ایران می تواند از گاز طبیعی به عنوان یک جایگزین پایدار و سودآور استفاده کند. روسیه نیز از دسترسی گسترده به ذخایر ایران سود می برد و به آن اجازه می دهد تا سلطه خود را در بازارهای جهانی انرژی حفظ کند. حتی ایران می تواند از گاز خریداری شده زمینه تبدیل سودسازی از صادرات را نیز برای خود فراهم بیاورد.
اشتغال زایی و رشد اقتصادی: انتظار می رود پروژه های مشترک پیش بینی شده تحت توافق نامه گاز هزاران شغل در هر دو کشور ایجاد کند. این همکاری فعالیت های اقتصادی را در بخش های مختلف، از ساخت و ساز و مهندسی گرفته تا لجستیک و تجارت تحریک می کند و به رشد اقتصادی گسترده تر کمک می کند.
مزایای ژئوپلیتیکی: یکی از مزایای مهم در این زمینه می توان به تقویت نفوذ منطقه ای ایران اشاره کرد. مشارکت استراتژیک ایران و روسیه نفوذ جمعی آنها را در امور منطقه ای افزایش می دهد. با هماهنگی سیاست ها و سرمایه گذاری های انرژی، دو کشور می توانند کنترل بیشتری بر جریان انرژی در خاورمیانه، آسیای مرکزی و اروپا اعمال کنند. این همکاری به عنوان موازنه ای در برابر سایر قدرت های منطقه ای و بازیگران خارجی که به دنبال تسلط بر این بازارها هستند، عمل می کند.
افزایش قدرت چانه زنی: توافق نامه گاز قدرت مذاکره هر دو کشور را در مجامع جهانی انرژی تقویت می کند. ایران و روسیه به عنوان تولیدکنندگان عمده گاز، می توانند سیاست های خود را برای تأثیرگذاری بر قیمت ها، سهمیه تولید و استراتژی های صادراتی هماهنگ کنند. این همسویی موقعیت آنها را در برابر مصرف کنندگان و تولیدکنندگان رقیب تقویت می کند. در کنار این بستر همکاری های زیست محیطی و فناوری و همچنین انتقال شرایط مصرف به سوی انرژی پاک مقدور خواهد شد و کشور درکوتاه ترین زمان و با مدیریت اصولی می تواند از بحران آلودگی هوا که امروزه همه را درگیر خود کرده است، خلاص شود. گاز طبیعی به طور گسترده ای به عنوان یک جایگزین پاک تر برای زغال سنگ و نفت در نظر گرفته می شود. مشارکت ایران و روسیه با ترویج استفاده از گاز طبیعی، به تلاش های جهانی برای کاهش انتشار گازهای گلخانه ای کمک می کند. همکاری آنها در پروژه های انرژی تجدیدپذیر و فناوری های کارآمد انرژی می تواند پایداری محیط زیست را بیشتر پیش ببرد. بدیهی است که روسیه از نظر تکنولوژی تولید و استخراج و بهینه سازی منابع فسیلی از ایران دست بالاتر را دارد. لذا در سایه همکاری های استراتژیک مشترک زمینه به اشتراک گذاری دانش و فناوری مربوطه نیز مقدور خواهد شد. شرکت های روسی می توانند با فناوری پیشرفته و تجربه خود در استخراج و فرآوری گاز به ایران کمک کنند تا بر چالش های فنی غلبه کند. این انتقال دانش به نفع بخش انرژی ایران و تقویت روابط دوجانبه است.
نتیجه سخن اینکه، تا به امروز دیدگاه های متعددی در رابطه با همکاری بین ایران و روسیه مطرح بوده و هست. مخالفان و موافقانی در این زمینه وجود دارند. برخی از نگرانی ها و بی اعتمادی ها به روس ها هم بی دلیل نیست. ولی فراموش نشود که بعد از آغاز توافقات مشترک در زمینه همکاری استراتژیک بین دو کشور، دیگر امکان عدول از تعهدات به سادگی میسر نیست و سازوکارهای لازمه ای در این زمینه در معاهدات در نظر گرفته می شود. از سوی دیگر، ایران برای روسیه و همچنین روسیه برای ایران متفقان مقطعی به شمار نمی روند تا نسبت به شرایط بتوانند سیاست های منطقه ای و بین المللی را تبیین و تدوین نمایند. از این رو در سیاست خارجی خودشان همسان و همسو با هم در سایه مشارکت استراتژیک روند سیاست چندجانبه گرایی در رسیدگی به چالش های جهانی از سوی دو دولت مورد تأکید قرار گرفته و هر تصمیمی عاقلانه و مشاورانه اتخاذ می شود. دو کشور با همکاری یکدیگر نمونه ای از این هستند که چگونه قدرت های منطقه ای می توانند برای دستیابی به اهداف مشترک بدون اتکا به بازیگران خارجی همکاری کنند. این رویکرد نظم بین المللی متعادل تر و فراگیرتر را ترویج می کند.
علاوه بر آن، ایران و روسیه هر دو با تحریم های اقتصادی گسترده ای که از سوی کشورهای غربی اعمال شده است، مواجه شده اند. توافق نامه گاز مکانیزمی را برای دور زدن این محدودیت ها با تقویت تجارت و همکاری مستقیم فراهم می کند. این تاب آوری از اقتصاد آن ها محافظت می کند و سایر کشورهایی را که با چالش های مشابه روبرو هستند الهام می بخشد تا به دنبال مشارکت های جایگزین باشند. توافق نامه گاز با اطمینان از تأمین پایدار گاز طبیعی به امنیت انرژی منطقه ای کمک می کند. کشورهای خاورمیانه، آسیای مرکزی و اروپا از منابع متنوع انرژی و زیرساخت های بهبود یافته بهره مند خواهند شد. این ثبات توسعه اقتصادی را افزایش می دهد و خطر درگیری های مرتبط با انرژی را کاهش می دهد.
آن چه باید بدان توجه شود این است که، همکاری استراتژیک بین ایران و روسیه، که توافق گاز تجسمی از آن است، نشان دهنده یک مشارکت آینده نگر با پیامدهای گسترده است. دو کشور با همسویی اهداف اقتصادی و ژئوپلیتیکی خود، چارچوبی را ایجاد کرده اند که نوید منافع متقابل و ثبات منطقه ای را می دهد. توافق نامه گاز فرصت های اقتصادی را باز کرده، موقعیت آنها را در بازارهای جهانی انرژی تقویت می کند، نوآوری های تکنولوژیکی تقویت می شود و به پایداری محیط زیست کمک مینماید. با تکامل این مشارکت، الگویی برای چگونگی مقابله با چالش های مشترک و دستیابی به رفاه مشترک خواهد شد. ایران و روسیه با پذیرش همکاری های استراتژیک، پایه و اساس آینده ای روشن تر و به هم پیوستهتر را برای خود و جامعه بینالمللی گسترده تر بنا می گذارند.
