تبریز – جلفا – نخجوان، رِیل اقتصاد قفقاز

راه آهن جلفا پس از عبور از مرز جلفا وارد نخجوان شده و برای رسیدن به روسیه باید از ارمنستان و سپس گرجستان بگذرد و این در حالی است که در پی اختلافات ارمنستان و آذربایجان، ارمنستان اجازه عبور هیچ قطاری از منطقه نخجوان را نداد و عملاً این کریدور حیاتی مسدود گردید و اکنون وقت آن رسیده تا کشورهای منطقه جهت خروج جلفا از بُن بست ترانزیت به هم افزایی بزرگ دست یابند.

یک کارشناس فنی شبکه راه آهن گفت: اگر روابط بین دو کشور ارمنستان و آذربایجان بهبود یافته و صلح برقرار شود پروژه خط آهن ایران و ارمنستان توجیهی ندارد و نیازی به ارتباط ریلی بین ایران و ارمنستان نیست.

محسن پورسیدآقایی ادامه داد: با دیپلماسی اقتصادی و واسطه‌گری ایران می توان خط آهن ایران – آذربایجان – ارمنستان را احیا کرد تا منتفع اقتصادی آن نصیب هر سه کشور شود و در ایران هم دوباره مسیر ریلی جلفا فعال باشد.

وی افزود: بین ایران و ارمنستان خط آهن قدیمی وجود داشت که از مسیر جلفا به آذربایجان و از آنجا به ارمنستان متصل می‌‍شد اما بخشی از این خط آهن که سه کشور ایران، آذربایجان و ارمنستان را به یکدیگر متصل می‌کرد در جنگ سه دهه گذشته بین ارمنستان و آذربایجان منفجر و مسیر ریلی بین سه کشور قطع شد.

پورسیدآقایی با تاکید بر اینکه نکته بسیار مهم بخش ریلی، عدم تقاضای بار قابل توجه بین دو کشور و حجم بار غیرقابل قابل توجه آن برای ساخت خط جدید است اظهار داشت: طبق مطالعاتی که انجام شد حجم بار بین دو کشور ایران و ارمنستان و همچنین حجم بار ترانزیتی بین دو کشور آن قدر بالا نیست که ارزش ساخت و هزینه‌های بالای پروژه ریلی جدید را داشته باشد.

وی تاکید کرد: اگر روابط بین دو کشور ارمنستان و آذربایجان بهبود یافته و صلح برقرار شود احیای اتصال خط آهن جلفای ایران به جلفای آذربایجان و سپس به نخجوان و از آنجا به آسیای میانه و اروپا بهترین راه ممکن جهت فعالسازی کریدور جنوب به شمال کشور خواهد بود.

دیدار اخیر سرکنسول ایران در جمهوری خودمختار نخجوان با رئیس اتاق بازرگانی تبریز نشان دهنده اهمیت مسائل تجاری و بازرگانی در عمق روابط فرهنگی و تاریخی دو سوی ارس است که می تواند بر توسعه روابط سیاسی نیز منجر گردد.

رئیس اتاق بازرگانی تبریز در رابطه با مسائل مرتبط در حوزه دیپلماسی اقتصادی بین آذربایجان شرقی و نخجوان با بیان اینکه علیرغم افزایش حجم مبادلات تجاری، ارتباطات تجاری بین تجار ایران و آذربایجان و به‌ تبع آن، جمهوری خودمختار نخجوان طی سال‌های اخیر بسیار کاهش یافته است، تداوم این روند را برای حوزه تجارت استان نامطلوب عنوان کرد و گفت: تبریز قطب تجارت منطقه شمالغرب ایران است و نه مربوط به دیروز و امروز، که قرن‌ها پیشینه تاریخی را شامل می‌ شود.

یونس ژائله افزود: جلفا، بزرگترین بندر خشک ایران است و می‌توان از این ظرفیت برای توسعه روابط با سایر کشورها به‌ خصوص کشورهای همسایه بهره گرفت، همچنین تکمیل خط راه‌آهن کشور آذربایجان به جلفا، فرصت ویژه‌ای برای تجارت کشور ایجاد خواهد کرد اما متاسفانه در عمل نتوانسته‌ایم از این ظرفیت‌ها بهره مند شویم و تحرک مثبت دیپلماتیک برای کاهش تنش‌های سیاسی ضرورت دارد.

سرکنسول ایران در جمهوری خودمختار نخجوان نیز بر لزوم توسعه روابط دیپلماتیک با کشورهای همسایه در راستای توسعه روابط اقتصادی با استان تاکید کرد و با بیان اینکه در روابط تجاری بین آذربایجان‌ شرقی با کشور آذربایجان، وزنه تجاری به نفع تبریز بوده است گفت: ضرورت رعایت توازن در روابط بین کشورها یک اصل مهم است و اگر این امر رعایت نشود به مروز زمان باعث کاهش تمایل کشوری که بیشتر وارد کننده است تا صادرکننده، به ادامه رابطه خواهد شد.

عزیز منصوری با اشاره به برنامه ایجاد منطقه آزاد تجاری در جمهوری خودمختار نخجوان، این امر را هم فرصت و هم تهدید برای منطقه آزاد ارس دانست و افزود: در صورت برقراری روابط دوسویه و همکاری بین این دو منطقه آزاد، می‌توان بستر جدیدی برای تجارت در شرایط تحریمی فراهم کرد.

خط آهن نخجوان – تبریز در سال ۱۲۹۵ شمسی و دوره ای که محمدحسن میرزا، ولیعهد احمد شاه در دارالسلطنه تبریز حضور داشت به بهره برداری رسید تا گمرک جلفا به عنوان بزرگترین پایانه صادراتی و وارداتی ایرانِ آن زمان، اهمیت افزون‌تری یافته و این شهر مرزی علاوه بر حمل و نقل جاده ای از مزیت حمل و نقل ریلی نیز برخوردار شود.

این اتفاق که بعدها به شکل برقی کردن خط آهن ۱۳۰ کیلومتری جلفا – تبریز دنبال شد، جلفا را به چشم و چراغ تجارت ایران تا نزدیکی های وقوع جنگ جهانی دوم تبدیل کرد؛ پس از جنگ و با شناخته شدن راه دریایی خلیج فارس، خط آهن جلفا – نخجوان انحصار خود در صادرات و واردات را از دست داد اما همچنان پررونق ترین پایانه مرزی کشور محسوب می شد.

این روال تا فروپاشی شوروی سابق در اوایل دهه ۱۳۷۰ شمسی و اشغال قره باغ و ۷ ایالت دیگر کشور آذربایجان توسط ارمنستان ادامه داشت اما پس از آن و با قطع ارتباط بین کشور آذربایجان و جمهوری خودمختار نخجوان، آفتاب شکوه تجاری و اقتصادی جلفا و خط آهن جلفا – نخجوان نیز غروب کرد.

در تبیین اهمیت تجاری خط آهن جلفا – نخجوان در مبادلات تجاری ایران، اشاره به این نکته خالی از لطف نیست که تا آن تاریخ روزانه ۴۰۰ واگن بار در انبارهای عمومی گمرک جلفا به عنوان بزرگترین انبارهای گمرک کشور، تخلیه می شد و آذربایجان شرقی بدین واسطه با ۲۵ هزار دستگاه کامیون، بزرگ ترین ناوگان باری ایران در اختیار داشت.

با این اوصاف، برآوردهای کاشناسی حاکی از جابجایی سالانه ۴ میلیون تن بار توسط خط آهن جلفا – نخجوان در سال های قبل از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سابق بود که با در نظر گرفتن ظرف زمانی خود، رقم بزرگی محسوب می شد.

بدین ترتیب، حالا و پس از اتمام جنگ اخیر قره باغ و آزادی سرزمین های اشغالی کشور آذربایجان و انعقاد تفاهم نامه سه جانبه میان روسیه، آذربایجان و ارمنستان برای ایجاد کریدور حمل و نقل میان باکو – نخجوان، بار دیگر اهمیت احیای خط آهن جلفا – نخجوان را به عنوان دروازه دسترسی کشورمان به منطقه قفقاز و به تبع آن به بازار اوراسیا و اروپا برجسته کرده است تا جلفا اهمیت تاریخی خود در تجارت را بازیابد.