تبریز/ عصرآزادی آنلاین/ سید وحید پیمان: توافق صلح تاریخی میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان با میانجیگری مستقیم آمریکا، آغاز فصل تازهای در معادلات قفقاز جنوبی است؛ فصلی که با حضور فعال واشنگتن، نقشآفرینی پررنگ ترکیه و احتمال پیوستن باکو به پیمان ابراهیم، نظم جدیدی را در این منطقه حساس شکل میدهد. در چنین شرایطی، ادامه سیاستهای سنتی و واکنشی، به معنای واگذاری تدریجی حوزه نفوذ ایران و تضعیف منافع ملی خواهد بود. قفقاز منتظر ما نخواهد ماند؛ یا ایران با دیپلماسی فعال وارد بازی میشود، یا باید آماده پذیرش حاشیهنشینی در معادلات آینده باشد.
توافق صلح میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان با میانجیگری مستقیم آمریکا، فراتر از یک رویداد سیاسی دوجانبه است؛ این توافق نقطه عطفی در بازترسیم نقشه قدرت در قفقاز جنوبی محسوب میشود. حضور فعال واشنگتن، استقبال ترکیه و امکان پیوستن باکو به پیمان ابراهیم، نشان میدهد که بازیگران جهانی و منطقهای با سرعت در حال شکل دادن به ترتیبات امنیتی و اقتصادی تازهای هستند که میتواند آینده این منطقه را برای دهههای پیشرو رقم بزند.
در این میان، ایران – که قفقاز جنوبی را بخشی از عمق راهبردی و حوزه امنیت ملی خود میداند – با یک واقعیت مهم روبهروست: معادلات ژئوپلیتیک دیگر بر اساس الگوهای گذشته کار نمیکند. اگر تهران همچنان بر سیاستهای سنتی و واکنشی خود تکیه کند، ناخواسته جای خود را به بازیگران تازهنفس و پرتحرک خواهد داد.
از یکسو، آمریکا با بهرهگیری از ابزارهای دیپلماتیک و اقتصادی، خود را به عنوان میانجی موفق معرفی میکند و حتی به دنبال گسترش پیمان ابراهیم در قفقاز است. از سوی دیگر، ترکیه با مهارت، موقعیت ژئوپلیتیک خود را تقویت کرده و در کنار جمهوری آذربایجان، نفوذ سیاسی و اقتصادی خود را تعمیق میبخشد. روسیه که تا دیروز نقش اصلی در این منطقه داشت، اکنون با چالشهای داخلی و بینالمللی دستوپنجه نرم میکند و فضای بیشتری برای حضور دیگر قدرتها ایجاد شده است.
ایران در چنین شرایطی اگر تنها به سیاست «انتظار و واکنش» اکتفا کند، با از دست دادن فرصتها، به تماشاچی تحولات بدل خواهد شد. این رویکرد نهتنها منافع اقتصادی و امنیتی ما را تضعیف میکند، بلکه جایگاه ژئوپلیتیک کشور را در یک منطقه کلیدی کاهش میدهد.
قفقاز جنوبی، امروز بستر شکلگیری یک نظم جدید است. این نظم یا با حضور فعال و هوشمند ایران شکل میگیرد، یا بدون ما و حتی علیه منافع ما ساخته خواهد شد. برای حفظ و تقویت جایگاه خود، ایران باید دیپلماسی منطقهای خود را بازتعریف کند:
• گفتوگو و تعامل هدفمند با همه طرفها، حتی آنانی که روابط پرتنشی با ما دارند.
• سرمایهگذاری در پیوندهای اقتصادی و ترانزیتی که جایگاه ایران را بهعنوان مسیر اصلی ارتباطی تثبیت کند.
• بهرهگیری از ظرفیتهای فرهنگی و تاریخی بهعنوان ابزار نرم قدرت.
پیام روشن تحولات اخیر این است که قفقاز منتظر ما نخواهد ماند. فرصت امروز، فردا شاید به تهدید تبدیل شود. تصمیم با ماست که در آینده این منطقه سهمی سازنده داشته باشیم یا تنها نظارهگر شکلگیری نظمی باشیم که دیگران آن را نوشتهاند.
