به بهانه سفر قالیباف به باکو:
یادداشت/ توسعه روابط اقتصادی تهران و باکو؛ فرصتی طلایی برای هر دو کشور
عصرآزادی آنلاین/ محمّد فرجپور باسمنجی/ کارشناس اسبق گروه تفاسیر و برنامههای سیاسی صدا و سیما
جمهوری آذربایجان برای شکوفایی اقتصادی ایران فرصت خوبی است.
● *باکو در حال تبدیل شدن به یک شهر بینالمللی است.*
■ *جمهوری آذربایجان را دستکم نگیریم. شاهد شکلگیری کشوری توسعه یافته در مرزهای شمالغرب ایرانیم.*
■ *انتخاب باکو بهعنوان پایتخت ورزشی جهان و انتخاب شوشا بهعنوان پایتخت گردشگری کشورهای اِکو را در سال ۲۰۲۶ بهفال نیک بگیریم.*
سفر کوتاه محمّدباقر قالیباف رییس مجلس شورای اسلامی به باکو، مرکز جمهوری آذربایجان برای شرکت در بیستمین اجلاس کنفرانس اتّحادیّهی مجالس کشورهای عضو همکاری اسلامی نباید با عجله صورت میگرفت و بهجای چند ساعت حداقل ۲ روز کاری برنامهریزی میشد تا ایشان بهعنوان یکی از نیروهای فعّال، تأثیرگذار و تصمیمگیر کنونی کشور با زوایای عمران و آبادانی و توسعهی این کشور همسایه و مسلمان بيشتر آشنا میشد.
این سفر از چند منظر قابل تأمل است. از یک سو بیان مواضع رسمی کشورمان در تحوّلات اخیر منطقهای و بینالمللی و از سوی دیگر پیگیری توافقات و همکاریهای دو جانبه با این کشور همسایه در گذشته بهویژه حاصل سفر گذشتهی پزشکیان میتواند به افزایش حجم مبادلات اقتصادی و تجاری دو کشور کمک شایانی نماید و طبق پیشبینی کارشناسان اقتصادی حجم تجارت دو جانبه را در سال ۲۰۲۶ بهحداقل ۳۰ درصد و حجم ترانزیت کالا را به ۳۵ درصد افزایش دهد؛ و با مشکلات بهوجود آمده در بنادر جنوب کشور از لحاظ صادرات و واردات این کشور در ساحل دریای خزر میتواند برای پُرکردن این خلاء نقشِ بزرگی بازی کند.
از سوی دیگر اهتمام دو کشور برای رسیدن به تجارت سالانهی ۱۰ میلیارد دلاری در سالهای آتی را محقّق سازد؛ و سردی روابط فیمابین را که در دهههای گذشته بهدلایل مختلف بر روابط دو کشور مسلمان و همسایه سایه افکنده را از بین ببرد. تکمیل و افتتاح اتوبان باکو-آغبند-کلاله-جلفا که ۱۰۷ کیلومتر آن در سواحل ارس واقع شده و همچنین افتتاح پایانهی کلاله نیز حائز اهمّیّت است که هم اکنون با ۵ همت اعتبار عملیّات احداث و تکمیل این شاهراه حیاتی دو باندهی موازی کریدور زنگزور در شمال ارس بهطور شبانهروزی از سوی قرارگاه خاتمالانبیا ادامه دارد. با این طرحها سواحل ارس شکوفا میشود و شاهد ایجاد زیربناها و زیرساختهای مواصلاتی و گردشگری، افزایش گردشگران ایرانی و خارجی و رونق اقتصادی در مرزهای دو کشور نیز بيشتر خواهیم بود. افزون از اینها اجرای طرحهای آبی و انرژی مشترک از یکسو، کمک بهصدور گاز و نفت ایران از طریق خط لولههای بینالمللی احداث شده در خاک جمهوری آذربایجان نیز مورد توجّه دولت پزشکیان است و از همه مهمتر اعتمادسازی و رفع موانع توسعهی همکاریهای فیمابین با دیپلماسی عمومی و شخصی هوشمندانهی پزشکیان با علیاُف بهعنوان دو رئیسجمهور همزبان نیز در گذشته مورد توجّه ناظران سیاسی قرار گرفته است. یکی از سیاستهای کلان خارجی ایران؛ گسترش روابط دو جانبه با کشورهای همسایه و مسلمان است که حتّی در قانون اساسی ایران نیز تحریر و گنجانده شده است. از منظر علوم ارتباطات نیز برخی از ممالک همسایه بهدلیل مجاورتهای فرهنگی معنوی و جغرافیایی برای ما مهمّ و حیاتیاند. یکی از اینها جمهوری آذربایجان است که قرابت و اشتراکات فرهنگی، معنوی و تاریخی بیشتری با ایران دارد.
جمهوری آذربایجان پس از استقلال از اتّحاد جماهیر شوروی سابق، بهدلیل داشتن مردمی سختکوش و قانع، منابع، معادن طبیعی، آب و دریا جنگل، نفت و گاز در مسیر ترقّی و پیشرفت قرار گرفته و هماکنون طبق اعلام بانک جهانی و همچنین آمار سازمانهای بینالمللی در مسیر رشد و توسعهی پایدار قرار دارد و تورّم آن بسیار کاهشی بوده و یک رقمی است. در سال ۲۰۲۶ این کشور با نامگذاری سال بهعنوان سال برنامهریزی شهری و معماری بهدنبال تبدیل باکو به شهری پایدارتر و انسان محورتر بوده و با آغاز ساخت ۲۰۰ استادیوم و تأسیسات ورزشی می خواهد بهاستقبال تبدیل باکو به پایتخت ورزشی جهان و انجام رویدادهای بزرگ ورزشی بینالمللی برود. انتخاب شهر شوشا بهعنوان پایتخت گردشگری کشورهای عضو اِکو، کاهش تنش با ارمنستان و عادیسازی روابط با آن، سرمایهگذاری کلان در بخش انرژیهای تجدیدپذیر، توجّه به فناوریهای نوین در حوزهی آب، محیطزیست، کشاورزی، جذب سرمایهگذاری خارجی، تلاش برای گذر از اقتصاد نفتی به توسعهی کارآفرینی، امضاء موافقتنامههای همکاری با بانک توسعهی اسلامی و سازمان ملل و رساندن اقتصاد خود به ۱۵۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۳۵ همه و همه نشان از توسعهی کشوری در جوار مرزهای ایران دارد.
از سوی دیگر تعاملات《حزب آذربایجان نوین》بهرهبری الهام علیاُف و هوشمندی و ذکاوت وی که دانشآموختهی روابط بینالملل دانشگاه مسکو بوده و آشنا بهزبانهای روسی، انگلیسی، فرانسه، تورکی استانبولی و تورکی آذربایجانی است.؛ برای حکمرانی و بهحرکت در آوردن موتور محرّکهی کارآفرینی و نوآوری در صنوف مختلف، حرکت مطلوب در سطوح ملّی و خارجی را سردمداری میکند. هماکنون این کشور با ۱۸۵ کشور روابط دیپلماتیک و سیاسی و اقتصادی دارد.
این جمهوری بزرگترین کشور قفقاز در شرق اروپا و آسیایغربی و در مجاورت دریای خزر با قراردادهای گلستان و ترکمنچای حدود ۲۰۰ سال، پیش از ایران جدا شده و در واقع دومین کشور شیعهنشین پس از ایران است. ۹۷ درصد جمعیت حدود ۱۱ میلیونی آن مسلمان و این کشور عضو شورای هماهنگی کشورهای تُرک زبان و سازمان بینالمللی فرهنگ تُرکی است و علاوه بر آن در ۳۸ سازمان جهانی عضویّت دارد. یک درصد ذخایر نفت و بخش قابل توجّه ذخایر گاز دنیا در آن واقع شده در حالیکه جمعیّت آن یک هفتادم نفوس جهان است. صادرات نفت و گاز در برخی سالهای گذشته درآمدهای دهها میلیارد دلاری سرشاری را نصیب آن کرده که قابل توجّه است. در حالیکه واردات آن حدود نصف درآمدهای آن است. پول ملّی آن منات، جزو پولهای باارزش در میان دوّل بوده و هر سال رشد اقتصادی مناسب ”کاهش تورم” افرایش سرمایهگذاری خارجی “افزایش گردشگران خارجی” بهبیش از ۲ میلیون نفر و همچنین افزایش صدور محصولات دریایی و کسب درآمدهای حمل و نقل بندری شامل ۷ بندر فعّال از مزیّتهای قابل توجّهی است که این کشور را در مسیر توسعه قرار داده است. باز پسگیری اراضی اشغالی از یکسو و تثبیت موقعیّت نظامی خود در قفقاز و همچنین طرح بزرگ اتّصال دو دریای خزر و دریای سیاه با پیوند سرزمینی با نخجوان نیز قابل توجّه بوده است؛ که هماکنون با ابتکار ایران و این کشور بزرگراه باکو – کلاله و جلفا در حال احداث و تکمیل است. تولید ناخالص داخلی آن از ۷۴ میلیارد دلاری سال ۲۰۲۴ عبور کرده و شرکای اقتصادی آن بهترتیب روسیّه، ترکیه، چین، سویس، آمریکا، آلمان، اوکراین و ایران است.
گزارش بانک جهانی همچنین نشان میدهد در سال ۲۰۲۶ درآمد سرانهی مردم این کشور حتّی از ایران هم پیشی خواهد گرفت؛ و شهر نفتی و تاریخی باکو با ساخت ۵۰۰ بُرج اداری تجاری و استقرار شرکتهای بزرگ خارجی به دُبی دوم در شمال ایران تبدیل میشود. این کشور با ۴ استان اردبیل، آذربایجانشرقی، آذربایجانغربی و گیلان همسایه بوده و وقتی به استقلال رسید بیشترین مایحتاج عمومیاش را از آذربایجان ایران تأمین میکرد و بعدها تبریز و اردبیل بهجذب گردشگران سلامت تبدیل شده بود که متأسفانه بهدلیل نبود چشماندازهای لازم و سودجویی بخشهای خصوصی و دولتی و پزشکان، این بهار زودرس بهخزان تبدیل شد. با اینحال کارشناسان منصف سیاسی و آگاه بهامور میگویند ایران باید با تنشزدایی از روابط خود با کشورهای همسایه از جمله جمهوری آذربایجان از موقعیّت اقتصادی این کشور و بازار در حال توسعه و بکر آن نهایت بهره را ببرد و با افزایش صادرات تولیدات داخلی و حضور جدّی در بازارهای مصرف آن به کسب درآمدهای ارزی بپردازد.
پیشبینی میشود حجم تجارت ایران با این کشور در سالهای آتی و پس از تحریم افزایش یابد و حجم حمل و نقل ترانزیتی این کشور از خاک ایران نیز بالا رود؛ و با تکمیل و احداث شاهراه این کشور از آغبند به ایران در سواحل ارس زمینههای گسترش روابط دو کشور را افزایش خواهد داد که شامل: افزایش تجارت، کالا و مسافر و گردشگران محلّی و بینالمللی نیز خواهد بود و علاوه بر آن بهایجاد زیرساختهای لازم در سواحل ارس کمک شایانی خواهد کرد.
در طول سالهای گذشته بهدلیل ناآگاهی در برخی از برنامهریزان و تصمیمگیران در سازمان صدا و سیما و وزارت خارجه شاهد تحلیلهای غلط و ایجاد جوّ مسموم در روابط دو کشور بودهایم. هنوز در بخشی از بدنهی صدا و سیما و وزارت خارجه بهاین کشور مستقل بهدید تحقیر مینگرند و بهجای بهرهمندی از پتانسیلها و اشتراکات مشترک، طبل توخالی میزنند که خود حدیث مفصل دارد.
متأسفانه ۴ سال پیش حملهی یک فرد به سفارتخانهی آن در تهران موجب واکنش این کشور و تعطیلی سفارت آن، در تهران شد که خوشبختانه با گشایش مجدّد سفارتخانهاش در محلّ جدید با دلجویی ایران، امید میرود شاهد گسترش روابط دو جانبهی این دو کشور مسلمان و همسایه در همهی ابعاد و زمینهها باشیم.
البتّه کنسولگری این کشور در تبریز نیز در دولت سید محمّد خاتمی و بههمت دکتر سبحاناللهی استاندار وقت و سختکوش آذربایجانشرقی تصویب و در تبریز افتتاح شد و فعّالان اقتصادی و بازرگانی شمالغرب کشور با برنامهریزی و بازاریابی میتوانند در صادرات کالاها و خدمات مورد نیاز این کشور فعّال باشند؛ و هماکنون حضور برخی از شرکتهای بخش خصوصی شهر صنعتی تبریز در جمهوری آذربایجان و نخجوان را شاهد هستیم که کافی نیست و باید اعتراف کرد که بایستی در طول زمان بازار مصرف این کشور را کاملاً تصاحب میکردیم و شریک اوّل تجاری و اقتصادی آن میشدیم که صادرات محصولات نامرغوب با قیمت بالا را در گذشته شاهد بودیم و امید است در دولت دکتر پزشکیان شاهد رویکردی جدید با برنامههای مدوّن و چشماندازهای روشن با احترام متقابل باشیم و گفت و گوی اخیر جنابان پزشکیان و علیاُف و سفر هیأتهای عالیرتبهی ایران بهاین کشور نویدبخش توسعه و تعاملات بيشتر بین دو ملّت مسلمان و شیعهی ایران و آذربایجان خواهد بود تا در کنار هم و در صلح و صفا و تبادلات متقابل در همهی زمینههای موجود قدمهای محکمی بهسوی رشد و ترقّی بردارند و بهقول سفیر باکو در تهران “برای ایران و آذربایجان هر دو خیر باشد”.
