روان شناسی به زبان امروزِ من سکوت کودکان همیشه یک معنا ندارد. چگونه تفاوت‌ها را بشناسیم؟
پرى نساء عليزاده شهير
روانشناس و مشاور
خانواده ،كودك و نوجوان
مركز روانشناسى و مشاوره امروز من در تبريز
چرا بعضی کودکان در جمع صحبت نمی‌کنند؟ چرا برخی در خانه پرحرف‌اند، اما در مدرسه سکوت می‌کنند؟ آیا کم‌حرفی کودک همیشه نشانه خجالتی بودن است؟
سکوت یا دشواری در برقراری ارتباط می‌تواند دلایل متفاوتی داشته باشد. شناخت این تفاوت‌ها به والدین کمک می‌کند به‌جای سرزنش کودک، نیازهای او را بهتر درک کنند.
اوتیسم، موتیسم انتخابی، اضطراب اجتماعی و تأخیر زبان چهار وضعیت متفاوت‌اند که گاهی نشانه‌های ظاهری مشابهی دارند، اما از نظر ویژگی‌های اصلی، ارزیابی و حمایت مورد نیاز با یکدیگر تفاوت دارند.
شناخت این تفاوت‌ها به والدین و مربیان کمک می‌کند به‌جای برچسب‌زدن به کودک، نیازهای او را دقیق‌تر بشناسند
۱. اوتیسم؛ تفاوت در ارتباط اجتماعی
اختلال طیف اوتیسم یک وضعیت عصب‌رشدی است که با تفاوت‌های پایدار در ارتباط و تعامل اجتماعی و وجود الگوهای محدود یا تکراری رفتار، علایق یا فعالیت‌ها مشخص می‌شود. توانایی گفتاری کودکان دارای اوتیسم متفاوت است؛ برخی روان صحبت می‌کنند و برخی برای برقراری ارتباط به حمایت بیشتری نیاز دارند. صحبت نکردن یا تماس چشمی محدود به‌تنهایی برای تشخیص اوتیسم کافی نیست.
2. موتیسم انتخابی؛ سکوت ناشی از اضطراب
کودکی که در خانه به‌راحتی صحبت می‌کند، اما در مدرسه یا موقعیت‌های اجتماعی مشخص قادر به صحبت کردن نیست، ممکن است دچار موتیسم انتخابی باشد. این وضعیت با اضطراب ارتباط دارد و معمولاً ناشی از لجبازی یا نافرمانی نیست. اصرار به صحبت کردن، تهدید یا سرزنش ممکن است اضطراب کودک را افزایش دهد.
۳. اضطراب اجتماعی؛ ترس از قضاوت دیگران
برخی کودکان از اشتباه کردن، مسخره شدن یا قرار گرفتن در مرکز توجه می‌ترسند. این ترس ممکن است باعث شود در کلاس پاسخ ندهند، از جمع دوری کنند یا در فعالیت‌های گروهی شرکت نکنند. هر کودک خجالتی دچار اختلال اضطراب اجتماعی نیست؛ شدت، تداوم و تأثیر اضطراب بر زندگی روزمره اهمیت دارد.
۴. تأخیر زبان؛ دشواری در درک یا بیان کلمات
کودکی که در یادگیری واژه‌ها، ساختن جمله یا درک گفتار مشکل دارد، ممکن است با تأخیر زبان مواجه باشد. برخلاف لالی انتخابی، در این وضعیت ممکن است توانایی زبانی کودک در موقعیت‌های مختلف محدود باشد. بررسی شنوایی، رشد و مهارت‌های زبانی برای شناخت علت ضروری است.
چگونه با کودک ارتباط برقرار کنیم؟
صرف‌نظر از علت مشکل، چند اصل می‌تواند به بهبود تجربه ارتباطی کودک کمک کند:
۱. کودک را مجبور به صحبت کردن نکنید. تهدید، سرزنش و وادار کردن کودک به پاسخ دادن در برابر دیگران، به‌ویژه در شرایط اضطرابی، ممکن است فشار او را افزایش دهد.
۲. راه‌های مختلف ارتباط را بپذیرید. اشاره، نوشتن، تصاویر و ابزارهای ارتباطی جایگزین می‌توانند به کودک کمک کنند نیازها و ترجیحاتش را بیان کند.
۳. فرصت پاسخ دادن بدهید. از پرسش‌های پی‌درپی بپرهیزید و زمان کافی برای پردازش اطلاعات و پاسخ فراهم کنید.
۴. از علایق کودک برای ایجاد تعامل استفاده کنید. بازی مشترک، نقاشی و فعالیت‌های مورد علاقه کودک می‌توانند فرصت‌هایی برای مشارکت و ارتباط ایجاد کنند.
۵. از مقایسه با دیگر کودکان خودداری کنید. مقایسه ممکن است احساس ناکافی بودن یا اضطراب کودک را افزایش دهد و اطلاعاتی درباره علت مشکل ارائه نمی‌کند.
۶. در صورت وجود نشانه‌های پایدار، ارزیابی تخصصی را جدی بگیرید. پذیرفتن تفاوت‌های کودک به معنای نادیده گرفتن نیاز او به ارزیابی یا مداخله نیست.
.
والدین چه زمانی باید نگران شوند؟
هر کودک مسیر رشد خاص خود را دارد؛ بااین‌حال، برخی نشانه‌ها نیازمند توجه و ارزیابی تخصصی هستند:
* کودک در مهارت‌های زبانی یا ارتباطی نسبت به انتظارات سنی خود دشواری قابل‌توجهی دارد.
* کودک در محیطی صحبت می‌کند، اما در محیط دیگری برای مدت طولانی قادر به صحبت کردن نیست و این مسئله در عملکرد روزمره او اختلال ایجاد می‌کند.
* ترس از صحبت کردن، حضور در جمع یا تعامل با همسالان، فعالیت‌های معمول کودک را محدود می‌کند.
* تفاوت‌های ارتباط اجتماعی همراه با رفتارهای تکراری، علایق محدود یا ویژگی‌های رشدی دیگر مشاهده می‌شوند.
* کودک مهارت‌های زبانی یا ارتباطی‌ای را که قبلاً کسب کرده بود، از دست می‌دهد.
از دست دادن مهارت‌های قبلی، به‌ویژه مهارت‌های زبانی و ارتباطی، نیازمند بررسی پزشکی و رشدی سریع است.
در صورت وجود نگرانی، بهتر است خانواده‌ها منتظر نمانند تا کودک به سن خاصی برسد یا مشکل خودبه‌خود برطرف شود. ارزیابی متناسب با نشانه‌ها ممکن است به همکاری متخصص اطفال، روانشناس کودک، گفتاردرمانگر، متخصص شنوایی و سایر متخصصان نیاز داشته باشد.
سخن پایانی:
کودکی که حرف نمی‌زند،
لزوماً لجباز یا بی‌علاقه به ارتباط نیست. ممکن است اضطراب داشته باشد، در رشد زبان با دشواری مواجه باشد یا شیوه ارتباطی متفاوتی داشته باشد.
مسئله اصلی این نیست که چرا کودک مانند دیگران حرف نمی‌زند؛ بلکه این است که چه چیزی برقراری ارتباط را برای او دشوار کرده و چگونه می‌توانیم بدون تحمیل فشار، به او کمک کنیم.
منابع علمی: سازمان جهانی بهداشت (WHO)، مؤسسه ملی سلامت روان آمریکا (NIMH) و انجمن گفتار، زبان و شنوایی آمریکا (ASHA).
