عصر آزادی آنلاین ـ قدیر گلکاریان
این هفته مهمترین موضوعی که در سرخط خبرها آمد، مربوط به نشست سران سه کشور چین، روسیه و ایالات متحده بود که تحلیل ها و نظریات متعددی مطرح گردیده که یا جنبه مثبت داشتهاند و یا منفی و دلسرد کننده. در هر صورت نشست به پایان رسید و بیانیه آن صادر شد که تا حدودی حال و هوای مذاکرات طرف ها قابل تخمین است. در بیانیهای که شی جینپینگ، ولادیمیر پوتین و دونالد ترامپ در ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶ در سنژن منتشر کردند، نام ایران نیامده است. با این حال، دو موضوعی که بهصراحت در متن آمده مربوط به ثبات جریان انرژی و جلوگیری از گسترش سلاحهای هستهای، به دو گره اصلی رویارویی تهران و واشنگتن مربوط هستند. ترامپ پس از این نشست گفت درباره ایران گفتوگو شده، اما از توافقی برای حل بحران خبر نداد. سران سه کشور توانستند درباره خطرهایی که از ادامه بحران جنگ بین ایران و ایالات متحده ناشی میشود زبان مشترکی پیدا کنند. آزمون دشوارتر این است که آیا حاضرخواهند بود برای کاهش آن خطرها اقدامی مشترک انجام دهند.
آنچه بیش از همه اهمیت دارد و از میان برخی تصمیمات بیشتر جلوه میکند تأکید بر ثبات عرضه انرژی برای ایران معنایی مشخص دارد. هرچه اختلال در عبور کشتیها از تنگه هرمز طولانیتر شود، هزینه بحران برای واردکنندگان انرژی، صادرکنندگان خلیج فارس و خود ایران بالاتر میرود. پکن از بازگشت امنیت به این مسیر نفع میبرد و واشنگتن نیز میخواهد جریان کشتیرانی برقرار شود. اما توافق بر سر مقصد، اختلاف بر سر راه رسیدن به آن را حل نمیکند. تهران بازگشایی تنگه را به اقداماتی از جمله رفع محاصره دریایی و گشایش در فروش نفت پیوند میزند. واشنگتن میخواهد از همان مرحله نخست، تعهدات هستهای قابل راستیآزمایی در معامله گنجانده شود. میانجیگری قطر در عمل با همین اختلاف بر سر ترتیب اقدامات روبهروست.
در مورد غنی سازی هستهای هم نتیجهای ملموس نبوده ولی می توان تخمین زد که تصمیمات آنها در واقع تذکری به آن دسته از سیاسیونی است که تلاش دارند از معاهده ان پی تی خارج شوند. زیرا عبارت هستهای بیانیه دامنه روشنی دارد. سه رهبر بر پرهیز از جنگ هستهای تأکید کردهاند و قرار است درباره کاهش خطرهای هستهای و جلوگیری از اشاعه سلاح هستهای گفتوگو کنند. بیانیه برای ایران سقف غنیسازی تعیین نمیکند و تعهد حقوقی تازهای به وجود نمیآورد. ماده چهار پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای حق استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای را به رسمیت میشناسد، هرچند درباره غنیسازی بهصراحت سخن نمیگوید. تعهد ایران به پذیرش پادمانها و راستیآزمایی نیز بر مبنای ماده سه پیمان برقرار است. بیانیه سنژن · متن پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای
اثر محتمل سنژن در میز مذاکره ظاهر میشود. اگر چین و روسیه نیز بر روشنشدن وضعیت ذخایر اورانیوم غنیشده و بازگشت بازرسان به تأسیسات آسیبدیده اصرار کنند، تهران در این دو موضوع با فشار دیپلماتیک گستردهتری روبهرو خواهد شد. آژانس در نشست اخیر شورای حکام از محدودیت دسترسی و گسست در اطلاع مستمر از وضعیت ذخایر خبر داد. تهران هم میگوید بازرسی از مراکز بمبارانشده بدون تضمین امنیتی میتواند اطلاعاتی برای حملات بعدی فراهم کند. توافقی که برای دسترسی ایمن بازرسان و تعیین وضعیت ذخایر راهحل عملی داشته باشد، میتواند زمینه مذاکره درباره سقف غنیسازی، اندازه ذخایر و تخفیف تحریمها را فراهم کند. جزئیات چنین محدودیتهایی به مفاد توافق احتمالی بستگی دارد.
چین و روسیه در جلوگیری از گسترش سلاح هستهای با آمریکا اشتراک نظر دارند. شی جینپینگ حتی از هدف بلندمدت حذف سلاحهای هستهای سخن گفت. اما از موضع مشترک سه کشور نمیتوان نتیجه گرفت که پکن و مسکو از غنیسازی صفر در ایران، تحریمهای بیشتر یا ادامه فشار نظامی حمایت میکنند. آزمون همراهی آنها زمانی فرا میرسد که بحث بر سر پیشنهاد مشخصی باشد. آیا برای بازگشت بازرسان با تهران رایزنی میکنند؟ آیا همزمان از واشنگتن میخواهند در برابر همکاری ایران، راه فروش نفت یا دسترسی به بخشی از منابع مسدودشده را باز کند؟ پاسخ به این پرسشها وزن سیاسی سنژن را روشن خواهد کرد. حالا پرسش این است که ایران در چنین شرایطی به کدام سو خواهد رفت؟
در کوتاهمدت، ادامه فشار اقتصادی همراه با مذاکرات غیرمستقیم محتملتر از یک توافق جامع است. تهران میخواهد در ازای هر تعهد هستهای، منفعتی ملموس و قابل سنجش به دست آورد. واشنگتن هم میخواهد پیش از واگذاری اهرم فشار، از اجرای تعهدات ایران مطمئن شود. اگر دو طرف بتوانند بر سر گامهای همزمان توافق کنند، یک تفاهم محدود درباره کشتیرانی، کاهش فشار بر صادرات نفت و ازسرگیری بخشی از بازرسیها میتواند راه را برای گفتوگویی گستردهتر باز کند.
اگر هر طرف منتظر بماند تا دیگری امتیاز اصلی را ابتدا واگذار کند، بنبست ادامه مییابد و خطر بازگشت درگیری بالا میرود. برای مردم ایران، ارزش هر گشایش با امنیت زندگی روزمره و امکان برنامهریزی برای آینده سنجیده میشود.
آیا جنگ پایان مییابد؟
پایان جنگ ممکن است، زیرا ادامه رویارویی برای ایران، آمریکا و کشورهای منطقه پرهزینه است و میانجیگری همچنان جریان دارد. با این حال، اظهارات ترامپ مبنی بر اینکه برای تصمیمگیری درباره حملات گستردهتر عجلهای ندارد، صرفاً از وجود فرصتی برای دیپلماسی حکایت میکند. تجربه آتشبس بهار و تفاهم ژوئن ۲۰۲۶، که پس از ازسرگیری درگیری دوام نیاورد، نشان میدهد توقف حملات بدون سازوکاری برای اجرای تعهدات و رسیدگی به اختلافها شکننده است. هر توافق پایدار باید خطر سرایت دوباره درگیری به جبهههای منطقهای را هم در نظر بگیرد.
سنژن میتواند به پایان جنگ کمک کند، بهویژه اگر پکن و مسکو از نفوذ دیپلماتیک خود برای نزدیککردن مواضع تهران و واشنگتن استفاده کنند. نشانه پیشرفت را باید در توافق بر سر نخستین اقدام جستوجو کرد. اگر ایران بتواند گشایش اقتصادی وعدهدادهشده را ببیند و واشنگتن بتواند اجرای تعهد هستهای را از طریق آژانس بسنجد، هر دو طرف دلیلی برای برداشتن گام بعدی خواهند داشت. صلح زمانی برای مردم ایران باورپذیر میشود که خبری از اجرای همان گام نخست برسد.
