روز ملی تبریز؛ پاداش منجی انقلاب مشروطه!

عصرآزادی/ شهرام صادق زاده

تبریز در طول تاریخ همواره مهد تجدد و نوخواهی بوده و گنجینه ای از حماسه‌ها را در خود دارد؛ به ویژه در تاریخ معاصر، این کُهن‌شهر در صـف نخست مبارزات مردمی قرار داشته و همیشه مقابل ستمگران و متجاوزان ایستادگی ایستاده است کمااینکه در جنبش مشروطیت نیز، منجی انقلابی شد که در آستانه شکسـت قرار گرفته بود!
در حقیقت، انقلاب مشروطه با دور اندیشی رهبران و هوشیاری مردمان خطه آذربایجان و تبریز نه تنها به سر منزل مقصود رسید بلکه حکومت قاجار را از تخت سلطنت پایین کشید لذا انقلاب مشروطه را سرآغاز افتخارآمیز تثبیت گذار از جامعه سنتی به مدرن دانسته اند که دستاوردهایی مانند قانون اساسی، مجلس نمایندگان، تصویب قوانین قضایی و اقتصادی، تصویب قوانین مبارزه با نفوذ خارجی و حذف تیول داری، حذف شبان رمگی و تصویب قوانین آزادی مطبوعات را به بار آورد و تبریز در این بین، درخشید.
به باور کارشناسان و بر اساس گواه تاریخ، تبریز مهمترین نقش را در تحقق انقلاب مشروطه داشته است که باید مورد واکاوی افزون‌تر پژوهشگران قرار گیرد و مهمتر اینکه نمایندگان مجلس نیز با تصویب قطعی نامگذاری روز ۱۴ مرداد به عنوان روز ملی “تبریز” این کُهن‌شهر را که آغازگر بسیاری از اولین‌های ایران بود برای همیشه در حافظه تاریخ ثبت نمایند زیرا این مناسبت را می‌توان اصلی‌ترین نماد تاریخی تبریز دانست…

◾️تبریزیان عصر مشروطه به ارتباطات اطلاعاتی با خارج مصمم بودند

انقلاب مشروطه مهمترين تحول اجتماعی ايران در آغاز قرن بيستم و از مهمترين انقلاب های اجتماعي خاورميانه محسوب مي‌شود، به گونه‌‌ای که محور تحولات اجتماعي ايران در اواخر عصر قاجاريه و بعضاً پهلوی و همچنين تأثيرگذار در جنبش هاي ضداستعماري جهان به ويژه آسيا به خصوص در هندوستان و افغانستان ذكر شده است به طوری که همانند انقلاب های روسيه، چين و مكزیک جزئی از نهضت جهاني انقلابات در اوايل قرن بيستم نيز به شمار مي‌آيد.
بخشی از متن فرمان مظفرالدین شاه قاجار این چنین است: “…از این تاریخ، معین و مهیا خواهد نمود که به صحه ملوکانه رسیده و بعون‌ الله تعالی مجلس شورای ملی مرقوم که نگهبان عدل است افتتاح و به اصلاحات لازمه امور مملکت و اجرای قوانین شرع مقدس شروع نماید و نیز مقرر می‌داریم که سواد دستخط مبارک را اعلان و منتشر نمایند تا قاطبه اهالی از نیات حسنه ما که تماماً راجع به ترقی دولت و ملت ایران است کما ینبغی مطلع و مرفه‌ الحال مشغول دعاگوئی دوام این دولت و این مجلس بی‌زوال باشند — در قصر صاحبقرانیه به تاریخ ۱۴ جمادی الثانیه ۱۳۲۴ هجری در سال یازدهم سلطنت ما”…!
علاوه بر قهرمانی های تاریخی ستارخان و باقرخان در نهضت مشروطه، نام‌هایی همچون علی مسیو، حیدرخان عمواوغلی، میرهاشم دَوَه‌چی، میرزا ابراهیم آقا تبریزی، حاج علی داواچی، حاج محمدقلی خان آغ بولاغی، عباس قلی خان جوبندی، جعفرقلی خان، حسین بیگ قره داغی، زینال، کریم خان و ابراهیم خان از برادرزادگان ستارخان، حاجی عظیم خان برادر کوچک ستارخان، داداش بیگ و آقا بیگ اهری از جمله مبارزان و قهرمانان آذربایجانی نهضت مشروطه هستند که با جان‌فشانی‌های خود مسیر جدیدی برای حیات سیاسی و اجتماعی ایران باز کرده و نام تبریز همیشه قهرمان را در جهان پرآوازه نمودند.
به اعتقاد کارشناسان حوزه تاریخ، نزدیکی به روسیه و تبعات انقلاب ۱۹۰۵ آن کشور، افکار انقلابی در تبریز را بیش از دیگر نقاط ایران حتی تهران، رونق و رواج داده بود به طوری که روزنامه نگاران این شهر همچون حسین خان عدالت مدیر روزنامه “عدالت” و “الحدید” و محمدعلی خان تربیت مدیر مجله “گنجینه فنون” در انجمن‌های سری نقش عمده داشتند و به گواه منابع موجود، تبریـز بزرگترین مرکز انتشار روزنامه‌های ملی در دوره مشروطیت بود.
به دلیل ارتباطات گسترده و متقابل تجار، بازرگانان، روشن فکران و روزنامه‌نگاران تبریزی با ممالک عثمانی، قفقاز، روسیه و اروپا، نخستین مهمان‌خانـه به سبک جدید به سال ۱۳۲۱ هجری قمری و ۴ سال پیش از صدور فرمان مشروطیت در تبریز بنا نهاده شد که در جوار آن، قرائت‌خانه نیز احداث گردید تا جراید ایران و قفقاز به همراه چای در آنجا مورد استفاده قرار گیرد؛ اقدامی که نشان دهنده فهم و شعور بالای تبریزیان در اهمیت دادن به نقش مطالعه و ارتباطات اطلاعاتی با جهان خارج از کشور برای توسعه و پیشرفت منطقه بوده است.

◾️فرمان مشروطیت حق دخالت ملت در اداره مملکت را هموار ساخت

قانون‌خواهی، آزادی دوستی، تجدد و روشنگری از جمله خصلت‌های برجسته مردم تبریز در طول تاریخ بوده است که قافله‌سالاری و پیش گامی در مبارزات، مقابله با استبداد و استعمار و دفاع از استقلال و تمامیت ارضی نشان از این خصیصه‌ها دارد.
سیدجمال الدین واعظ اصفهانی – از رهبران جنبش مشروطه و پدر محمدعلی جمال‌زاده نویسنده معروف – بعد از مسافرتی که پیش از انقلاب مشروطه بـه تبریز داشت، مردم این خطه را چنین معرفی می کند: “از ۳۰ کرور جمعیت ایران فقط ۵۰ هزار نفر درک و فهم انقلابی دارند، غیر از تبریزی ها که به تمامی انقلاب را فهمیده‌اند و اگر برای رهانیدن ملت ایران از ظلم و ستم دربار قاجار وجود داشته باشد، اولی امام عصر و دومی مـــردم تبریز می باشد.”
با این تفاسیر می توان نتیجه گرفت که مشکلاتی اعم از قدرت خودکامه سلطنت، ناامنی، فقر و نابرابری توام با افزایش سطح آگاهی مردم به ویژه اهالی تبریز زمینه بـرای ایجاد تحول عظیم و تاریخی که نخستین گام آن تشکیل جامعه مدنـــی در انقلاب مشروطیت بود، را فراهم ساخت.
یک کارشناس حوزه تاریخ در تبریز با اشاره به اینکه قیام مشروطیت در تاریخ سیاسی ایران و آذربایجان مفهوم واقعی تاسیس آزادی در کشور بود گفت: مشروطیت حق دخالت ملت در اداره امور جامعه و موثر بودن آنها در اداره مملکت را هموار ساخت.
“رحیم شهرتی‌فر” افزود: انقلاب مشروطه برای قانون خواهی بود که برای به دست آوردن آن خون های زیادی ریخته شد و اگر امروزه در کشور با آسایش، امنیت و قانون مداری زندگی می کنیم مدیون رشادت ها و فداکاری های کسانی همچون ستارخان و باقرخان در آن سال‌هاست.

وی شخصیت‌های موسس انقلاب مشروطه را افرادی قابل ستایش و جان برکف خواند و اضافه کرد: سعی و تلاش آنها با همراهی و جهاد ملت در کنار موهبت های خاص الهی باعث شد این نهضت در پاره ای از موارد به موفقیت برسد و البته در برخی مقاصد نیز ناکام ماند!
شهرتی‌فر با تاکید بر اینکه باید آرمان ها و اهداف پدید آورندگان نهضت مشروطه برای مردم به درستی و طبق اسناد و شواهد تاریخی تبیین شود یادآور شد: نهضت مشروطه از سرمایه‌های ایران است که تبریزی‌ها با تحصیل نظام مشروطه، آغازگر عصر جدیدی بودند که جرقه این جنبش مردمی در قیام تنباکو به وسیله میرزای شیرازی زده شد و در پایان آن نیز مردم مرگ خودکامگی و استبداد را فریاد زدند.
وی با تاکید بر ضرورت آشنایی نسل جوان با مفاخر آذربایجان و اندیشه‌های آنها، جلب توجه اهمیت مردم به قانون را یکی از بزرگترین دستاوردهای نهضت مشروطه برشمرد که متاسفانه به دلیل تحریف های مختلف نتیجه ای در شان مبارزات مردمی نداشت و خاطرنشان کرد: قانون گرایی جزو رئوس و سرفصل‌های محوری مشروطه خواهان بود و برای همین، باید اذعان کرد مردم در سال های اخیر نیز از بی توجهی به قانون رنج برده‌اند و اکنون باید از مشروطیت و حوادث پس از آن درس گرفت!
بدین ترتیب باید اذعان کرد در تاریخ معاصر ایران، این انقلاب مشروطیت بود که مـردم داخل کشور را به حرکت درآورد و رهنمون آنها در سده ۲۰ شد که در این راه، تبریز و مردم همیشه آگاه و فهیم آذربایجان نقش بی‌بدیل و حساسی را داشته اند لذا تبریز نقش تاثیرگذار و تعیین‌کننده خود در بسترسازی، تداوم و به مقصــد رساندن نهضت مشروطیت را به نهایت مطلوب ایفا کرده و نام خود را همچون دیگر عرصه های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، علمی و اقتصادی در تاریخ ایران و بلکـه جهان به ثبت رساند کمااینکه میرزا محمدخان قزوینی – ادیب و پژوهشگر فرهنگ و تاریخ کشور – نیز در خاطرات جالب خود می‌نویسد: “آن موقع که من در اروپا بودم، مردم به صف می ایستادند تا روزنامه هایی بخرند که صحبت از ستـارخان و تبریزی‌ها را چاپ می کرد!”