به گزارش عصر آزادی آنلاین/ نوید امان خان
پاکستان در ۵ اوت ۲۰۲۶ یوم استحصال «روز استثمار» را گرامی خواهد داشت؛ روزی که مصادف با هفتمین سالگرد لغو وضعیت ویژه قانون اساسی جامو و کشمیر تحت اشغال غیرقانونی از سوی هند، از طریق لغو مفاد ۳۷۰ و ۳۵A قانون اساسی این کشور است. برای پاکستان، این تاریخ بسیار فراتر از یک یادبود نمادین است. این روز نمایانگر رویدادی سرنوشتساز است که از دید اسلامآباد، ماهیت سیاسی، جمعیتی و قانون اساسی این سرزمین مورد مناقشه را بهطور بنیادین و در نقض حقوق بینالملل و قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل متحد تغییر داد. هفت سال پس از آن، بزرگداشت این روز همچنان یادآور این واقعیت است که با وجود تغییر اولویتهای ژئوپلیتیکی و دگرگونی ائتلافهای جهانی، مسئله کشمیر همچنان حلنشده باقی مانده و بر ثبات منطقه تأثیر میگذارد.
رویدادهای ۵ اوت ۲۰۱۹، انحرافی بیسابقه از وضعیت بینالمللیِ بهرسمیتشناختهشده جامو و کشمیر بود. هند با لغو خودمختاری محدود این منطقه، تقسیم آن به قلمروهای تحت اداره دولت فدرال و وضع قوانین جدید مربوط به اقامت، در پی ادغام کامل این سرزمین در ساختار فدرال خود برآمد. پاکستان استدلال میکند که این اقدامات یکجانبه بودهاند و بنابراین نمیتوانند وضعیت مورد مناقشه کشمیر را تغییر دهند؛ وضعیتی که همچنان مشمول قطعنامههای سازمان ملل متحد است؛ قطعنامههایی که خواستار تعیین آینده مردم جامو و کشمیر از طریق همهپرسی آزاد و بیطرفانه هستند.
یوم استحصال صرفاً یک مناسبت سیاسی نیست، بلکه بازتابدهنده روایت دیپلماتیک پاکستان مبنی بر این است که وضعیت حقوقی کشمیر را نمیتوان از طریق اصلاحات قانون اساسی یا احکام اداری تغییر داد. پاکستان تأکید دارد که هیچ قانون داخلی مصوب هند نمیتواند بر تعهدات بینالمللی غلبه کند یا حق تعیین سرنوشتی را که در حقوق بینالملل به رسمیت شناخته شده است، از میان ببرد. این استدلال حقوقی از سال ۱۹۴۷ تاکنون، سنگبنای سیاست پاکستان در قبال کشمیر بوده است.
بُعد انسانی نیز جایگاهی به همان اندازه محوری در موضع پاکستان دارد. پاکستان مدعی است که سالهای پس از اوت ۲۰۱۹ شاهد محدودیتهای طولانیمدت بر آزادیهای مدنی، تشدید تدابیر امنیتی، محدود شدن فعالیتهای سیاسی، قطع ارتباطات و اعمال محدودیتهایی علیه روزنامهنگاران و سازمانهای جامعه مدنی بوده است. به باور پاکستان، چنین سیاستهایی بهجای تقویت صلح یا آشتی سیاسی، احساس بیگانگی را در میان کشمیریها عمیقتر کردهاند. ثبات پایدار صرفاً از طریق حکمرانی امنیتمحور حاصل نمیشود، بلکه مستلزم تعامل سیاسی معنادار با مردم منطقه است.
یکی دیگر از نگرانیهای عمدهای که پاکستان بر آن تأکید میکند، مسئله تغییرات جمعیتی است. پاکستان استدلال میکند که تغییر در مقررات مربوط به اقامت و سیاستهای مالکیت زمین میتواند بهتدریج ترکیب جمعیتی این سرزمین با اکثریت مسلمان را تغییر دهد. سیاستگذاران پاکستانی چنین تحولاتی را تلاشی برای شکلدهی مجدد به آینده سیاسی منطقه، پیش از دستیابی به هرگونه راهحل مورد تأیید جامعه بینالمللی، تلقی میکنند. آنان معتقدند مهندسی جمعیتی در سرزمینهای مورد مناقشه، هم اصول حقوق بشردوستانه بینالمللی و هم روح قطعنامههای سازمان ملل متحد را تضعیف میکند.
بزرگداشت یوم استحصال همچنین بازتابدهنده کارزار دیپلماتیک مستمر پاکستان برای حفظ مسئله کشمیر در دستور کار بینالمللی است. پاکستان طی هفت سال گذشته، بهطور مستمر این موضوع را در سازمان ملل متحد، سازمان همکاری اسلامی و دیگر مجامع چندجانبه مطرح کرده است. اگرچه جامعه بینالمللی اغلب با احتیاط واکنش نشان داده و بهجای مداخله مستقیم، بر گفتوگو و ثبات منطقهای تأکید کرده است، اسلامآباد بر این باور است که تداوم تعامل دیپلماتیک همچنان ضروری است. از دید پاکستان، حفظ توجه بینالمللی به این مسئله، خود یک هدف راهبردی مهم برای جلوگیری از عادیسازی وضعیت موجود در این مناقشه به شمار میرود.
مسئله کشمیر را نمیتوان جدا از امنیت گستردهتر منطقه مورد بررسی قرار داد. پاکستان معتقد است که مناقشات سیاسی حلنشده، از جمله مهمترین موانع در برابر صلح پایدار در جنوب آسیا هستند. روابط میان دو همسایه مجهز به سلاح هستهای همچنان پرتنش باقی مانده و تعاملات دیپلماتیک تا حد زیادی متوقف شده و سازوکارهای اعتمادساز نیز تضعیف شدهاند. در چنین شرایطی، هر حادثه امنیتی در امتداد خط کنترل میتواند به رویارویی گستردهتری منجر شود. ازاینرو، پاکستان استدلال میکند که رسیدگی به مسئله کشمیر صرفاً یک موضوع دوجانبه نیست، بلکه ضرورتی برای تأمین امنیت منطقهای به شمار میرود.
پیامدهای اقتصادی این مناقشه نیز به همان اندازه قابلتوجه است. خصومت مستمر میان پاکستان و هند، تجارت منطقهای، ارتباطات فرامرزی و یکپارچگی اقتصادی را محدود کرده است؛ درحالیکه این ظرفیتها میتوانستند برای نزدیک به دو میلیارد نفر سودمند باشند. پاکستان معتقد است که توسعه پایدار منطقهای مستلزم عادیسازی روابط سیاسی است و عادیسازی سیاسی نیز بدون پیشرفت معنادار در مسئله کشمیر دشوار خواهدبود. بنابراین، این مناقشه همچنان هزینههایی را تحمیل میکند که بسیار فراتر از خود دره کشمیر است.
یوم استحصال همچنین در داخل پاکستان کارکردی داخلی دارد و با تقویت وحدت ملی حول مسئله کشمیر همراه است. احزاب سیاسی، سازمانهای جامعه مدنی، مؤسسات آموزشی و رسانهها از این مناسبت برای ابراز همبستگی با مردم کشمیر استفاده میکنند. اگرچه اختلافات سیاسی اغلب بر فضای داخلی پاکستان سایه میاندازد، کشمیر همچنان یکی از معدود موضوعاتی است که میتواند اجماع گسترده ملی ایجاد کند. ازاینرو، بزرگداشت سالانه این روز، هم در روایتهای سیاست داخلی و هم در گفتمان سیاست خارجی پاکستان، اهمیت نمادین و راهبردی دارد.
درعینحال، تحولات ژئوپلیتیکی جهانی، چالشهای دیپلماتیک جدیدی را ایجاد کردهاند. رقابت راهبردی میان قدرتهای بزرگ، تغییر اولویتهای اقتصادی و گسترش مشارکتهای هند و اقیانوس آرام، محاسبات بینالمللی درباره جنوب آسیا را دگرگون کرده است. هند امروز جایگاهی روزافزون و مهم در چارچوبهای اقتصادی و راهبردی جهانی دارد و همین امر بسیاری از کشورها را از اتخاذ مواضعی که ممکن است روابط دوجانبه آنان با دهلینو را پیچیده کند، بازمیدارد. در نتیجه، پاکستان با وظیفه دشوار حفظ توجه بینالمللی به مسئله کشمیر در محیطی ژئوپلیتیکی که روزبهروز شلوغتر و پیچیدهتر میشود، مواجه است. این واقعیت بر اهمیت دیپلماسیای تأکید میکند که حمایت مبتنی بر اصول را با تعامل سازنده تلفیق کند.
هفت سال پس از تغییرات قانون اساسی اوت ۲۰۱۹، یوم استحصال همچنان یادآوری قدرتمند از این واقعیت است که مسئله کشمیر نه از میان رفته و نه حلوفصل شده است. از دید پاکستان، گذشت زمان نمیتواند به اقدامات یکجانبه مشروعیت ببخشد یا جایگزین یک راهحل سیاسی مبتنی بر مذاکره شود. اسلامآباد همچنان تأکید میکند که صلح در جنوب آسیا در نهایت به عدالت، گفتوگو و احترام به اصول بهرسمیتشناختهشده بینالمللی وابسته است، نه تثبیت واقعیتهای تحمیلشده.
همزمان با گرامیداشت یوم استحصال از سوی پاکستان در ۵ اوت ۲۰۲۶، این مناسبت فراتر از یک یادبود است؛ این روز بیانگر پایبندی مستمر اسلامآباد به موضع خود درباره کشمیر و درخواست آن برای حمایت از حق تعیین سرنوشت مردم کشمیر است. اینکه این مناقشه بهسوی حلوفصل حرکت کند یا همچنان در وضعیت انجماد باقی بماند، نهتنها به پاکستان و هند، بلکه به میزان آمادگی جامعه بینالمللی برای تشویق گفتوگویی معنادار و منطبق با حقوق بینالملل نیز بستگی خواهد داشت. تا زمانی که راهحلی مسالمتآمیز و مورد قبول طرفین حاصل نشود، کشمیر احتمالاً همچنان شکاف اصلی ژئوپلیتیک جنوب آسیا باقی خواهد ماند؛ شکافی با پیامدهای عمیق برای صلح منطقهای، امنیت و کرامت انسانی.
نویسنده: سردبیر، کارشناس امور بینالملل، سفیر کتاب، ستوننویس و نویسنده چندین کتاب در حوزه امور بینالملل، مستقر در اسلامآباد، پاکستان.
